Farman-III / Farman-IV, 1909
(Aviatik Farman-III)

Samolot pionierski, szkolny i rozpoznawczy. Francja, Niemcy.
Samolot pionierski Farman-Awiata IV zbudowany w warsztatach Warszawskiego Towarzystwa Lotniczego ”Awiata”. (Źródło: archiwum).

Samolot konstrukcji Henri Farmana należał do najwcześniejszych, pionierskich konstrukcji. Farman-IV był jednym z najsłynniejszych samolotów okresu pionierskiego w Europie. Konstruktor tego samolotu Henri Farmana był jednym z najwcześniej wyszkolonych pilotów Francji. Samolot Farman-IV był budowany w wielu krajach Europy z licencji, a także w formie dowolnego naśladownictwa. Zostało na nim wyszkolonych tysiące pierwszych pilotów.

Był przyjęty do wyposażenia wielu armii świata. W początkowym okresie I wojny światowej Farmany stanowiły sprzęt eskadr wywiadowczych po obu stronach frontu. W Rosji w latach 1909-1916 należał do najbardziej rozpowszechnionych i popularnych samolotów. Począwszy od 1909 r. wyszkolono na nich setki rosyjskich pilotów. W latach 1910-1916 samoloty Farman-IV były budowane w Rosji w licznych wariantach, z różnymi silnikami, różnych rozmiarów i z znacznymi różnicami od pierwowzoru. We Francji zakupiono niewielką ilość egz., a w rosyjskich zakładach, szkołach lotniczych i warsztatach lotniczych powstało kilka setek. Na samolocie Farman-III wzorowany był rosyjski samolot Rossija-A. Samoloty Farman-III były produkowane na licencji w Niemczech w firmie Aviatik w Miluzie (Alzacja) pod oznaczeniem Aviatik Farman-III. Niemiecka wersja Farmana była cięższa od oryginalnej francuskiej i miała niższe osiągi.

W Polsce.

Na samolotach Farman latali prawie wszyscy polscy piloci czasów pionierskich, m.in. Henryk Segno, Karol Makowiecki, Antoni Mroczkowski, Michał Scipio del Campo, Paweł Zołotow, Adam Haber-Włyński i inni. Adam Haber-Włyński posiadał własny samolot Farman-IV, z którym przybył z Francji do Rosji w końcu 1910 r. Wykonywał na nim efektowne loty w licznych miastach Rosji, które przyniosły mu rozgłos i sławę.

W Niemczech na samolotach Aviatik dyplomy pilota otrzymali Anatol Krumm (nr 25 w dniu 4.09.1910 r.) i Tomasz Flegier (nr 59 w dniu 17.02.1911 r.).

Warszawskie Towarzystwo Lotnicze ”Awiata” utworzone w maju 1910 r., zakupiło dla Szkoły Pilotów w niemieckiej wytwórni Aviatik 2 samoloty Aviatik Farman-III.

W 1911 r. w wytwórni WTL ”Awiata” została podjęta produkcja samolotów francuskich Farman na podstawie licencji niemieckiej wytwórni Aviatik. W konstrukcji samolotów kierownik warsztatów inż. Michał Król dokonał wiele zmian, m.in. przedłużył płozy podwozia, a pełne pręty drewniane zastąpił wydrążonymi wewnątrz, klejonymi. Zmodyfikowane samoloty otrzymały oznaczenie Farman-Awiata. Zbudowano jeden samolot Farman-Awiata III, dwa do czterech Farman-Awiata IV i dwa Farman-Awiata VII (wg [1], natomiast wg [3]- zbudowano 7 samolotów typu Farman, wg [4]- zbudowano 5 samolotów Farman w tym 2 egz. Farman-IV). Samoloty były używane w Szkole Pilotów ”Awiaty” na lotnisku mokotowskim w Warszawie, prowadzonej przez Henryka Segno, a następnie przez Michała Scipio del Campo. Dwa samoloty zakupiła rosyjska Marynarka Wojenna, a trzy do czterech armia carska. Produkcję zakończono na początku 1912 r. z powodu likwidacji WTL ”Awiata”. Samoloty przejęła armia rosyjska. Wykorzystywała je nadal na lotnisku Mokotowskim założona tu filia szkoły lotniczej w Gatczynie.

We Francji w połowie 1911 r. na samolocie Farman III wypróbował został nowy system sterowania poprzecznego samolotu opracowany przez dr inż. Bolesław Bronisławskiego. Samolot ten oznaczany jest w literaturze jako Bronisławski I.

Po wyzwoleniu w listopadzie 1918 r. resztki płatowców ”Awiaty” w postaci krat kadłuba z prętami rurowymi znajdowały się w hangarze nr 13, stanowiącym lamus nie używanych samolotów. W lutym 1926 r. LOPP zleciła WCZL remont samolotu ”Awiata”, mającego stanowić eksponat. Brak bliższych danych, czy chodziło o samolot Farman-Awiata, czy o inny nieznany samolot noszący tę samą nazwę.

W 1958 r. Paweł Zołotow zbudował replikę samolotu Zołotow-Farman IV.

Konstrukcja:
Dwumiejscowy dwupłat o konstrukcji drewnianej.
Płaty prostokątne, dwudźwigarowe, kryte płótnem, usztywnione słupkami i drutami. a górnym płacie lotki.
Kadłub kratownicowy, drewniany, usztywniony drutami. Miejsca załogi odkryte.
Usterzenie ogonowe poziome i pionowe podwójne. Ster wysokości z przodu kadłuba.
Podwozie główne dwukołowe, wyposażone w płozy, stałe.

Silnik:
- w niemieckiej wersji Aviatik Farman-III: rzędowy Argus o mocy 37 kW (50 KM),
- w polskiej wersji licencyjnej Awiata: rotacyjny, gwiazdowy Gnôme o mocy 36,7 kW (50 KM). Śmigło pchające.

Dane techniczne Farman-Awiata IV (wg [1]):
Rozpiętość- 10,5 (wg [3]- 10,0) m, długość- 12,5 (wg [3]- 11,25) m, wysokość- 3,0 (wg [3]- 4,37) m, powierzchnia nośna- 41,0 (wg [3]- 35,25) m2.
Masa własna- 400 kg, masa użyteczna- 180 kg, masa całkowita- 580 kg.
Prędkość- 60 km/h, wznoszenie- 1,2 m/s, pułap- 1500 m, zasięg max.- 400 km.

Źródło:

[1] Glass A. ”Polskie konstrukcje lotnicze do 1939”. Tom 1. Wydawnictwo STRATUS. Sandomierz 2004.
[2] Glass A. ”Polskie konstrukcje lotnicze 1893-1939”. Wydawnictwo Komunikacji i Łączności. Warszawa 1977.
[3] Morgała A. ”Samoloty wojskowe w Polsce 1918-1924”. Wyd. Bellona; Wyd. Lampart. Warszawa 1997.
[4] Krzyżan M. ”Samoloty w muzeach polskich”. Wydawnictwo Komunikacji i Łączności. Warszawa 1983.
[5] "Испытатели. Test Pilot"
[6] Banaszczyk E. ”Pierwsze skrzydła”. Wydawnictwo MON. Warszawa 1972.
[7] Januszewski S. ”Witold Jarkowski. Inżynier aeronauta- pionier lotnictwa”. Politechnika Wrocławska. Fundacja Otwartego Muzeum Techniki. Wrocław 2006.
blog comments powered by Disqus