Balony Szkoły Głównej Koronnej, 1784

Balony na ogrzane powietrze. Polska.
Przekrój pionowy balonu profesorów krakow¬skich, wypuszczonego dnia 1.04.1784 r. (Źródło: wg J. Stasiewicza i B. Orłowskiego via Skrzydlata Polska nr 34/1978).

Już w grudniu 1783 r., a więc w pół roku (!) po pierwszym pokazie galonu Montgolfierów w Annonay, na dziedzińcu Kolegium Fizycznego Akademii Krakowskiej rozpoczęto przygotowania do wypuszczenia balonu cieplnego. Próby te zainicjowali przeprowadzali krakowscy profesorowie Jan Jaśkiewicz, Jan Śniadecki, Jan Szaster i Franciszek Szeidt. Pierwsze eksperymenty, które na­leży  traktować  jako próby poprze­dzające głośne    doświadczenie z l.04.1784 r. (omówione  ono zostało na łamach Magazynu War­szawskiego w    artykule    Opisanie znakomitego doświadczenia z Banią powietrzną   czynionego w Krakowie l  Kwietnia 1784 odbyły się  19, 21 i 24 lutego1784 r.

1 kwietnia balon prze­bywał w powietrzu 30 minut. W ciągu pierwszych 27 sekund osiągnął wysokość 30 m, w ciągu następnych 23 sekund znajdował się już na wy­sokości ok. 60 m, a w 14 minut po starcie- na wysokości ok. 4000 m. Wypuszczony z terenu Ogrodu Bo­tanicznego spadł za murami miasta pomiędzy bramami Floriańską a Furtką Mikołajską. Balon był widoczny nie tylko dla mieszkańców Krakowa, ale i Wieliczki.

Prace krakowskich uczonych spotkały się z ostrym sprzeciwem, który wyrażali również ich liczni koledzy. Eksperymenty z balonem uważano za zbyt kosztowne i nie rokujące zbytnich korzyści naukowych czy praktycznych. Co gorzej, następna próba z balonem nie udała się: w trakcie lotu zerwał się jeden z drutów, na których zawieszone było palenisko (fajerka), w wyniku czego balon pękł i spłonął. Niepowodzenie to stało się ostatecznym powodem zaniechania dalszych prób. Na sesji ekonomicznej Komisji Edukacji Narodowej, odbywającej się 30 marca 1785 r., odrzucono prośbę krakowskich profesorów o przyznanie na ten cel dodatkowych funduszy. Jak podaje B. Orłowski, w protokole tegoż posiedzenia znajduje się ustęp, w którym Komisja ”najmocniej zaleca” rzeczonym profesorom, aby ”najbardziej starali się stosować do pierwszych potrzeb i pożytków istotnych naszego Kraju, zostawiając bogatszym i w pierwsze potrzeby obficie opatrzonym narodom wydoskonalenie tych doświadczeń, które, prawie samej ciekawości dotąd służyć się zdające, znaczniejszych kosztów wymagają”.

Próby przeprowadzone w Krakowie miały, jak się ocenia, poważniejszy charakter niż warszawskie (balon Okraszewskiego), ponieważ inicjatorami ich i wykonawcami byli profesorowie Szkoły Głównej Koronnej. Uczeni krakowscy wybrali metodę braci Montgolfier (balon warszawski był wypełniony wodorem), zasięgając wielokrotnie rad i informacji od fizyków francuskich.

Wielkie zainteresowanie balonami w Polsce w XVIII wieku nie ograniczało się jedynie do Warszawy (Okraszewski) i Krakowa. Próby z balonami miały miejsce we Lwowie, w Puławach (Balon z Puław), Pińczowie, Kamieńcu Podolskim (Kasprowicz-Jakubowski) i Czeczeniku (Żelechowski).

Konstrukcja:
Balony na ogrzane powietrze.
Były to duże balony o osobliwym, wielobocznym kształcie papierowej powłoki, zaopatrzone w podwieszone metalowe palenisko z bawełnianym lontem zatopionym w spirytusie. Balon miał pojemność 260 m3 przy masie ok. 60 kg, szerokość ścianki ostrosłupa wynosiła 78 cm, wysokość powłoki - 926 cm. Wykonany z giętkiego, zbitego papieru (masy papierowej).
Jako palnik wykorzystywano bawełnę przesyconą spirytusem z dodatkiem soli kuchennej. Palnik tego typu długo utrzymywał płomień.

Źródło:

[1] Malak E. ”Samolot dzieło człowieka”. Zakład Narodowy imienia Ossolińskich. Wydawnictwo. Wrocław, Warszawa, Kraków 1993.
[2] Banaszczyk E. ”Karuzela pod gwiazdami”. Wydawnictwo Iskry. Warszawa 1960.
[3] Elsztein P. ”Modelarstwo lotnicze w Polsce”. Wydawnictwo Komunikacji i Łączności. Warszawa 1986.
[4] Januszewski S. "Pierwsze eksperymenty balonowe w Polsce XVIII wieku". Skrzydlata Polska nr 35/1978.
blog comments powered by Disqus