Blériot-XI "La Manche", 1909

Samolot pionierski, szkolny, rozpoznawczy i bombowy. Francja.
Samolot pionierski Blériot-XI w zbiorach Musee de l'Air et de l' Espace, Paris- Le Bourget. (Źródło: Copyright Zbigniew Jóźwik- ”Samoloty, śmigłowce, szybowce- fotografia lotnicza”).

Słynny samolot z okresu pionierskiego lotnictwa. Konstruktorem był francuski pilot i konstruktor w jednej osobie Louis Blériot, który od 1901 r. zbudował 11 samolotów własnej konstrukcji. Wydatki przeznaczone na ich budowę doprowadziły go do bankructwa i dlatego postanowił zdobyć nagrodę londyńskiego dziennika Daily Mail za przelot kanału La Manche, obojętne w którą stronę, wysokości początkowo 500, a ostatecznie 1000 funtów szterlingów. Słynny przelot na samolocie Blériot-XI Louis Blériot wykonał 25.07.1909 r. W czasie przelotu dopomógł pilotowi padający deszcz, który chłodził rozgrzany silnik.

Samolot mimo dość prymitywnej konstrukcji, stał się protoplastą samolotu w układzie klasycznym. W 1909 r. L. Blériot ustanowił rekord prędkości- 76, 95 km/h. W 1910 r. pilot G. Chávez ustanowił światowy rekord wysokości wynikiem 2587 m. W dniu 23.09.1910 r. dokonał przelotu nad Alpami, przelatując pasmo simplońskie na wysokości 2600 m. Lot zakończył się jednak tragicznie- samolot rozbił się przy lądowaniu. Ciężko ranny pilot zmarł cztery dni później. Francuz Adolf Pegoud na samolocie Blériot-XI w dniu 21.09.1913 r. po raz pierwszy zademonstrował figurę akrobacyjną, tzw. looping (martwą pętlę).

Był najbardziej popularnym francuskim samolotem wojskowym z lat 1910-1915. Blériot-XI Militaire był jego powiększoną wersją z mocniejszym silnikiem. Louis Blériot wykazał najwięcej inicjatywy komercyjnej i już od 1910 r. produkował swego ”La Manche” w coraz to ulepszonych wersjach. Samoloty Blériot-XI użytkowały niemal wszystkie państwa europejskie; np. na lotniczych manewrach armii brytyjskiej w 1911 r. w Hendon, na 22 użyte tam samoloty- aż 14 było konstrukcjami Blériota. W 1911 r. Włochy prowadziły wojnę z Turcją o tereny położone w Afryce Północnej na obszarach dzisiejszej Libii i Tunisu. Jednostki włoskie walczące w okolicach miasta Trypolis posiadały oddział lotniczy wyposażony w 5 samolotów (jeden Etrich ”Taube”, dwa Blériot-XI, jeden Farman-VII i Nieuport ”Monoplane”) i 2 małe sterowce. 22.10.1911 r. dowódca oddziału kapitan Carlo Piazza na samolocie Blériot-XI wykonał pierwszy w historii lot w warunkach bojowych, rozpoznając ruchy wojsk tureckich w okolicy miasta Aziz.

W samoloty tego typu wyposażonych było w początkach wojny 6 eskadr francuskich, 16 brytyjskich, 6 włoskich i 2 belgijskie. Samoloty te produkowane były na licencji włoskiej firmy S.I.T.. Samoloty w wersji jednomiejscowej (B-XI-Militaire), dwumiejscowej (B-XI-2 Artillerie), trzymiejscowej (B-XI-3), użytkowane były do celów rozpoznawczych i współpracy z artylerią, ale także zabierały kilka małych bomb. Samoloty te służyły w eskadrach francuskich do połowy 1915 r., zastępowane były sukcesywnie nowszymi typami.

W Polsce.

Samoloty Blériot-XI pojawiły się na ziemiach polskich pod zaborem już w 1910 r. Na zaproszenie ZASPL przybył do Lwowa francuski pilot Grand ze swoim Blériotem, który demonstrowany był w locie i na ziemi. Zachęceni tym ziemianie z Małopolski zakupili 2 samolotów tego typu. W sierpniu 1914 r. zostały one zarekwirowane przez wojsko austriackie.

Na samolotach Blériot-XI latało bardzo wielu polskich pilotów czasów pionierskich, m.in.:
- Stefan Pielecki- jesienią 1909 r. planował zakup we Francji samolotu typu Blériot-XI i organizację w listo­padzie 1909 r. we Lwowie pokazów lotniczych. W charakterze pilota zamierzał zaangażować znanego cyklistę Franciszka Pinczera, członka Oddziału Kola­rzy (powstał w 1893) Towarzystwa Gimnastycznego Sokół we Lwowie. Planów swoich jednak nie zreali­zował,
- Henryk Segno,
- Czesław Zbierański- w 1910 r. zakupił w Warszawie uszkodzony samolot Blériot-XI pilota Alberta Guyota (wg innych źródeł-Granda), z silnikiem Anzani, po jego wzlotach w Warszawawie. Wykonywał na nim loty szkolne na Polu Mokotowskim. Następnie samolot odkupił mechanik z cukrowni Borowiczki pod Płockiem. Być może mechani­kiem tym był niejaki Kaliszewski, pracujący w cukrowni od chwili jej powstania w 1899 r.,
- Stanisław Dorożyński- 26.09.1909 r. delegowano go do Francji dla zakupu pierwszego samolotu dla Floty. Oczekując na wykonanie samolotu Levavasseur "Antoinette" podjął w szkole pilotów firmy Levavasseur naukę pilotażu. W maju/czerwcu 1910 r. latał również w szkole Blériota w Pau wraz z Adamem Haber-Włyńskim i Lwem Maciewiczem. Jesienią 1910 r. wielokrotnie latał nad Sewastopolem z pasażerami na pokładzie  samolotach "Antoinette" i Blériot XI,
- Michał Scipio del Campo,
- Jerzy Jankowski,
- Józef Jawor, działał na terenie Rosji, w 1910 r. szkolił się na pilota we Francji w Pau, w szkole Louisa Blériota. Prasa rosyjska podaje, że zakupił samolot jedno­płatowy typu Blériot XI,
- Bronisław Goldfeder w przededniu warszawskich Dni Awiacyjnych w 1910 r. był właścicielem samolotu typu Blériot XI, na którym w czasie Dni Awiacyjnych latali Stanisław Supniewski i Leonard Piotrowski. Po Dniach Awiacyjnych samolot ten odesłano do Ja­błonnej gdzie w lipcu/sierpniu 1910 r. trenował na nim Stanisław Supniewski,
- Stanisław Supniewski- 31.07.1910 r. na samolocie Blériot z silnikiem Anzani o mocy 18 kW (25 KM) trenował w Zaciszu pod Ja­błonną, wykonał dwa loty 3 min. 20 sek. na wys. 15 m i 4 min. 28 sek. W ostatnim wzbił się w górę i poleciał nad par­kiem w Jabłonnej co wywołało entuzjazm licznych letników. 6 sierpnia 1910 wobec letników dał pokaz lotów w Zaciszu k/Jabłonny, tam też przygoto­wywał się do pokazów publicznych. 25, 26 i 31.08. 1910 r. wobec członków "Koła Awiatorów" wykonał publiczne wzloty w Zaciszu pod Jabłonną (25.08. przeleciał dystans 40 km na wysokości 40 m). W lipcu 1911 r. zakupił w WTL ”Awiata” samolot typu Blériot z silni­kiem Gnôme o mocy 37kW (50 KM), którego konstrukcję samodzielnie udoskonalił,
- Wasyl Przanowski (Pschanovski)- 7.12.1910 r. wyjechał do Francji celem zakupu własnego samolotu. Otrzymał go 10.12.1910 r., a 12 grudnia rozpoczął naukę pilotażu w szkole Blériota w Pau. W ciągu tygodnia wykonał 18 lotów i 3.03.1911 r. zdał egzamin na pilota (dyplom pilota nr 401). Po egzaminie, dla tre­ningu, wykonał jeszcze 18 lotów. W jednym z nich wzniósł się na 618 m. W innym locie poleciał nad Pau i powrócił (32 km), nad miastem wykonał ewolucje. Czas lotu 1 godz. 13 min., wysokość lotu 500 m. Z początkiem lutego Przanowski powrócił do Odessy z najnowszym modelem samolotu Blériot z silni­kiem Gnôme o mocy 37 kW (50 KM). Ok. 31.05./1.06.1911 r. wystę­pował na pokazach w Kijowie. Jego loty nie były uda­ne- samolot Blériot po starcie lądował poza pla­cem wzlotów. W 1911 r. występował również na pokazach lotniczych w Char­kowie,
- Ignacy Bajkowski- właściciel majątku Julianka w powiecie białostockim, po uzyskaniu dyplomu pilota w 1912 r. zakupił samolot Bleriot XI z zamiarem dokonania kilku wzlotów w Białymstoku,
- Władysław Lewkowicz- dyplom pilota nr 327 uzyskał w dniu 23.11.1910 r. we Francji w szkole pilotów Blériota. W 1910 r. zakupił we Francji samolot Blériot XI i przeniósł się do USA gdzie organizował pokazy lotnicze. W czerwcu 1910 r. łatał godzinę na wysokości 6000 stóp nad Long Island. Był pierwszym, który latał nad Nowym Jorkiem, dokonu­jąc startu z bulwaru Nassau,
- Henryk Lipkowski, inżynier, syn znane­go wynalazcy Józefa Lipkowskiego, uznawanego za ojca śmigłowca wielowirnikowego. Dyplom pilota nr 230 zdobył w dniu 19.09.1910 r. we Francji, w Étampes, na samolocie Bleriot XI (pierwszy lot w szkole wyko­nał 25.08.1910 r.),
- Kazimierz Moszkowski- zakupił we Francji samo­lot typu Blériot-XI z silnikiem Anzani i z pilotem Pierre Grandem organizował w 1910 r. pokazy w Pradze (tutaj latał samodzielnie) i we Lwowie- 24 i 29.04.1910 r. Moszkow­ski organizował również pokazy Granda w Krakowie i w Warszawie (16 maja). 20, 24 i 25 czerwca organizował pokazy lotnicze w Łodzi,
- Lew (Leon) Maciewicz- we Francji zdobył dyplom pilota (nr 178, w dniu 9.08.1910 r., na samolocie Henry Farman. W maju/czerwcu 1910 latał również w szkole Blériota w Pau. W okresie nauki pilotażu wykonał 45 lotów w czasie 6 h 13 min. 24 sek. (z tego w charakterze pasażera wykonał 13 lotów w czasie 2 godz. 24 min. 55 sek. i samodzielnie 32 loty w czasie 3 godz. 48 min. 29 sek., z tego 6 z pasażera­mi),
- Bronisław Matyjewicz-Maciejewicz- dyplom pilota nr 152 zdobył 1.07.1910 r. we Francji na samo­locie Blériot. Po powrocie do Rosji został instrukto­rem w Szkole Pilotów w Sewastopolu. W dniu otwarcia Szkoły 11.11.1910 r. uczestni­czył w pokazach lotniczych, demonstrując loty na samolocie Blériot-XI 2bis. 15. i 18. 02.1911 wraz z uczniem- pilotem W. Dybowskim na samolocie Blériot XI bis wykonał lot wokół brzegów Krymu. Wraz z bratem Stanisławem zgi­nął w katastrofie lotniczej samolotu Blériot XI bis, w Sewastopolu, na Kulikowym Polu 18.04.1911 r.,
- Grzegorz Piotrowski,
- Edmund Niemela (Numela)- z początkiem 1911 r. odbywał szkolenie lotnicze w Pau (Francja), w szkole lotniczej Blériota. 27.03.1911 uzyskał w Niemczech dyplom pilota nr 78,
- Nowicki- członek Kijowskiego Towarzystwa Żeglugi Powietrznej. W wytwórni lotniczej Tereszczenki w Czerwonej koło Żytomierza uczył się latać na samolocie Blériot. W październiku 1911 r. jego samolot uległ katastrofie, został rozbity a uczeń- pilot ranny,
- Jorge (Jerzy) Alejandro Newbery (z wielkopolskiej rodziny Tomaszkiewiczów)- mieszkający w Argentynie, w 1910 r. rozpoczął szkolenie lotnicze na samolocie Blériot z silnikiem Anzani o mocy 26 kW (35 KM) na lotnisku Villa Lugano koło Buenos Aires i 20.06.1910 r. otrzymał dyplom pilota. 13.10.1912 r. na samolocie samolotu Blériot osiąga wysokość 2400 m, natomiast 24.11.1912 r. na samolocie Blériot z silnikiem Gnôme o mocy 37 kW (50 KM) przeleciał nad Rio de la Plata.

Konstanty K. Erhandt w 1910 r. pracował nad modyfikacją samolotu Blériot-XI w kierunku ornitoptera,

Warszawskie Towarzystwo Lotnicze ”Awiata” zakupiło we Francji w latach 1910-1911 5 egz. Blériot-XI do nauki pilotażu. W 1911 r. w warsztatach ”Awiaty” zbudowano na licencji 3 samoloty. Samoloty te zostały zarekwirowane przez władze carskie w 1912 r. W listopadzie 1918 r. zdobyto na zaborcach na terenach b. Kongresówki i Małopolski dwa samoloty Blériot-XI. Ostatni wykazano jeszcze w zestawieniu IWL z lutego 1919 r. Później skasowano je przeznaczając do rozbiórki. Elementy tych samolotów były składowane m.in. na lotnisku Mokotowskim w hangarze nr 13.

W 1967 r. Paweł Zołotow zbudował replikę samolotu Zołotow-Blériot-XI.

Konstrukcja:
Jedno-, dwu- lub trzymiejscowy średniopłat o konstrukcji drewnianej.
Kabina odkryta.
Podwozie klasyczne stałe.

Udźwig bomb- w wersji Blériot-XI-2- 60 kg.

Silnik- rotacyjny Gnôme o mocy 37 kW (50 KM), w wersji Blériot-XI-2 silnik Gnôme o mocy 52 kW (70 KM).

Dane techniczne Blériot-XI silnik Gnôme o mocy 37 kW (wg [1]):
Rozpiętość- 8,54 m, długość- 7,62 m, wysokość- 2,65 m, powierzchnia nośna- 14,0 m2.
Masa własna- 220 kg, masa użyteczna- 100 kg, masa całkowita- 320 kg.
Prędkość max- 70 km/h.

Dane techniczne Blériot-XI-2 (wg [3]):
Rozpiętość- 10,35 m, długość- 8,5 m, wysokość- 2,6 m, powierzchnia nośna- 25,5 m2.
Masa własna- 350 kg, masa użyteczna- 235 kg, masa całkowita- 585 kg.
Prędkość max- 106 km/h, wznoszenie- l,2 m/s, pułap- 1300 m, zasięg- 250 km, czas lotu- 3 h 30'.

Galeria

  • Samolot Blériot-XI. Obok samolotu stoi Michał Scipio del Campo (z ręką na biodrze). Pokazy w Częstochowie w 1912 r.  (Źródło: via Konrad Zienkiewicz).
  • Samolot Blériot-XI należący do WTL ”Awiata”. Przy samolocie stoi S. Supniewski. (Źródło: Banaszczyk Eugeniusz ”Pierwsze skrzydła”. Wydawnictwo MON. Warszawa 1972).
  • Na aerodromie we Lwowie w 1912 r. Michał Scipio del Campo (z prawej) wraz z inż. Edmundem Libańskim przy samolocie Blériot-XI. (Źródło: Banaszczyk Eugeniusz ”Pierwsze skrzydła”. Wydawnictwo MON. Warszawa 1972).
  • Wzlot Blériota Michała Scipio del Campo. (Źródło: Banaszczyk Eugeniusz ”Pierwsze skrzydła”. Wydawnictwo MON. Warszawa 1972).
  • Blériot-XI, plany modelarskie. (Źródło: Schier W. ”Pionierzy lotnictwa i ich maszyny”.  Wydawnictwa Komunikacji i Łączności. Warszawa 1980).
  • Michał Scipio del Campo w samolocie Blériot-XI podczas pokazów w Rzeszowie, 6.10.1912 r. (Źródło: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie).
  • Pierre Beard na swym samolocie Blériot XI ze śmigłem ”W” konstrukcji braci Piotra i Gabriela Wróblewskich. (Źródło: Januszewski S. ”Wynalazki lotnicze Polaków 1836- 1918”).
  • Grzegorz Piotrowski na samolocie Blériot XI. (Źródło: Januszewski S. ”Wynalazki lotnicze Polaków 1836- 1918”).
  • Blériot XI we Lwowie, prze samolotem grupa działaczy ZASPL. (Źródło: Morgała A. ”Samoloty wojskowe w Polsce 1918-1924”).

Źródło:

[1] Glass A. ”Polskie konstrukcje lotnicze do 1939”. Tom 1. Wydawnictwo STRATUS. Sandomierz 2004.
[2] Morgała A. ”Samoloty wojskowe w Polsce 1918-1924”. Wyd. Bellona; Wyd. Lampart. Warszawa 1997.
[3] Bączkowski W. ”Samoloty bombowe I wojny światowej”. Wydawnictwo Komunikacji i Łączności. Warszawa 1986.
[4] Banaszczyk E. ”Pierwsze skrzydła”. Wydawnictwo MON. Warszawa 1972.
[5] Olejko A. ”Narodziny lotnictwa morskiego”. Lotnictwo nr 4/2007.
[6] Januszewski S. ”Witold Jarkowski. Inżynier aeronauta- pionier lotnictwa”. Politechnika Wrocławska. Fundacja Otwartego Muzeum Techniki. Wrocław 2006.
[7] Pawłowicz F. "Model redukcyny samolotu Blériot-XI La Manche". Modelarz nr 1/1961.
[8] Januszewski S. „Pionierzy. Polscy pionierzy lotnictwa 1647- 1918. Tom 1”. Fundacja Otwartego Muzeum Techniki. Wrocław 2017.
blog comments powered by Disqus