Bartel Ryszard

Inż. Ryszard Bartel (z lewej) i pilot fabryczny Wielkopolskiej Wytwórni Samolotów S.A. ”Samolot” Edmund Hołdyński. (Źródło: Praca zbiorowa ”Album Dziesięciolecia Lotnictwa Polskiego”. Nakładem Wydawnictwa Lotnik. Poznań 1930).

Ryszard Bartel urodził się 22.03.1897 r. w Sławniowie k/Wolbromia, w województwie kieleckim. Lotnictwem zainteresował się bardzo wcześnie. Już jako 13-letni uczeń szkoły handlowej w Sosnowcu budował modele latające i studiował we własnym zakresie zagadnienia lotnicze (1910 r.). Jeden z modeli własnego pomysłu miał ruchome żaluzjowe skrzydła. Inny, zbudowany w układzie kaczki, wzorowany był na modelu lotni-kaczki opracowanej przez Czesława Tańskiego. Potem zbudował ornitopter, na którym w 1911 r. wykonał z niskiego pomostu kilkanaście skoków w Sielcu koło Sosnowca. Zbudował również szybowiec-lotnię. Pierwsze skoki-loty na szybowcu własnej konstrukcji w układzie konwencjonalnym wykonał w lecie1911 r. Po krótkim pobycie w Łodzi wyjechał do Warszawy, gdzie w czerwcu 1916 r. uzyskał maturę w Szkole Realnej im. Wróblewskiego, po czym rozpoczął studia na Politechnice Warszawskiej, którą ukończył (z przeszło 2-letnią przerwą) w 1924 r., uzyskując dyplom inżyniera-mechanika. W czasie studiów, szukając dróg ulepszenia samolotu, zbudował model latający z automatycznym sterowaniem na zasadzie wahadła.

W 1916 r. był jednym z trzech współorganizatorów (z F. Suchosem i Zygmuntem Brunerem) Sekcji Lotniczej Koła Mechaników Studentów Politechniki Warszawskiej. W 1917 r. ukończył w Warszawie I Kursy Żeglugi Napowietrznej, biorąc udział w opracowaniu skryptu z aerodynamiki. Jako student wziął w 1918 r. czynny udział w rozbrajaniu Niemców na lotnisku Mokotowskim, należał bowiem do Konspiracyjnego Tajnego Związku Lotników. W 1918 r. zaprojektował samolot sportowy, którego budowę w warsztatach Koeninga przerwało wyzwolenie Warszawy od Niemców.

W Wojsku Polskim, do którego wstąpił ochotniczo w 1918 r., był początkowo mechanikiem lotniczym, a następnie ukończył w Warszawie podstawowy, a potem w Poznaniu wyższy kurs pilotażu. Jako plutonowy, a potem sierżant-pilot pełnił służbę w 16 Eskadrze Wywiadowczej (samoloty Breguet XIV) w Lidzie oraz w eskadrze wojsk Litwy Środkowej w Wilnie. Przeniesiony do rezerwy w grudniu 1920 r., uzyskał w 1927 r. stopień ppor. rez. pilota.

Po wojsku, w czasie studiów, był czynnym działaczem i długoletnim prezesem reaktywowanej Sekcji Lotniczej Koła Mechaników Studentów Politechniki Warszawskiej. Był asystentem prof. Czesława Witoszyńskiego. W 1922 r. opracował pierwsze polskie profile lotnicze.

W 1922 r. odbył półroczną praktykę lotniczą w wytwórni samolotów Breguet we Francji. W 1923 r. startował jako pilot w pierwszym w Polsce Konkursie Ślizgowców (szybowców) w Białce k/Nowego Targu, zdobywając na szybowcu sekcji lotniczej SL-1 ”Akar” drugą nagrodę. W 1925 r. wziął udział w pierwszym polskim konkursie na samoloty wojskowe i uzyskał nagrodę za projekt samolotu Bartel BM-1 ”Maryla”.

W latach 1924-1926 przebywał we Francji. Pracował w polskiej misji wojskowej zakupów zagranicznych w Paryżu w charakterze inżyniera-kontrolera w firmach Potez i Blériot-Spad przy odbiorze samolotów dla wojska polskiego (Potez XV, Spad S-61C1). Tam też zapoznał się z konstrukcjami i metodami produkcji w fabrykach lotniczych Lorraine-Dietrich, Ferbois, Wibault i Farman. Prowadził również w tym czasie systematyczne badania naukowe w Instytucie Aerodynamiki w Saint Cyr k/Paryża. W latach 1925-1926 pracował w firmie Henri Potez w Meaulte: odbiór rysunków licencyjnych i badanie metod budowy samolotów Potez XXV. Od 1925 r. był pracownikiem Wielkopolskiej Wytwórni Samolotów ”Samolot”.

Po powrocie do kraju, objął w wytwórni WWS ”Samolot” w Poznaniu stanowisko szefa biura konstrukcyjnego oraz głównego konstruktora. Wytwórnia produkowała wówczas samoloty szkolne na licencji (Hanriot HD-14 i Hanriot HD-19) oraz prototypy jego koństrukcji: Bartel BM-2 (pierwszy polski samolot szkolny), Bartel BM-4, Bartel BM-5 (oba typy produkowano seryjnie dla lotnictwa wojskowego) i Bartel BM-6. W 1927 r. opracował wersję sanitarną samolotu Hanriot H-28S. Były to pierwsze samoloty sanitarne wyprodukowane w Polsce. Po likwidacji wytwórni WWS ”Samolot”, przeszedł do pracy w Kierownictwie Zaopatrzenia Lotnictwa Departamentu Acronautyki M.S. Wojsk. (1930-1932), w centrali odbiorczej.

W latach 1932-1937 pracował w Państwowych Zakładach Lotniczych w Warszawie, z początku jako kierownik fabrykacji, a potem jako szef wydziału przygotowawczego oraz asystent naczelnego dyrektora do spraw organizacji. Kierował przygotowaniami do produkcji seryjnej samolotów PZL P-7, PZL P-11, PZL-23 ”Karaś”, PZL-37 ”Łoś”, PZL-46 ”Sum”. Wyjeżdżał w tym czasie do Włoch, do firmy Savoia-Marchetti, w celu zaznajomienia się ze spawaniem punktowym stali nierdzewnej oraz do Turcji (Ankary i Kaiserie) i Rumunii (Brasov), w sprawach przygotowania i organizacji produkcji z licencji polskich samolotów myśliwskich PZL P-11.

W latach 1937-1939 był dyrektorem technicznym w Lubelskiej Wytwórni Samolotów (LWS), mając specjalną misje przeorganizowania zakładów na wzór PZL w Warszawie (uruchomienie produkcji samolotów LWS-6 ”Żubr”, LWS ”Czapla” i LWS-3 ”Mewa”). Od lutego do maja 1939 r. przebywał w USA, w celu zapoznania się z całokształtem tamtejszego przemysłu lotniczego i przeniesienia tych doświadczeń na teren Polski. Pracę w LWS zakończył częściowa ewakuacją fabryki, po zbombardowaniu jej przez lotnictwo niemieckie we wrześniu 1939 r.

W okresie II wojny światowej przebywał w kraju, pod okupacją niemiecką. Pracował jako wykładowca w szkołach technicznych II stopnia w Warszawie (Kolejowa, Mechaniczno-Elektryczna i Wawelberga), oraz dodatkowo w charakterze rzemieślnika. Po wyzwoleniu kraju powrócił do pracy w lotnictwie. Od 1945 r. przez kilka lat zajmował stanowisko naczelnika Wydziału Technicznego w Departamencie Lotnictwa Cywilnego Ministerstwa Komunikacji, będąc jednocześnie wykładowcą na Wydziale Lotniczym w Szkole Inżynierskiej im. Wawelberga. Latał też na samolotach sportowych. W 1948 r. został odsunięty od pracy w lotnictwie. Pracował poza nim jako pracownik naukowy kolejno w: Głównym Instytucie Organizacji Pracy i Ekonomiki, Polskim Komitecie Normalizacyjnym i w Biurze Konstrukcyjno-Technologicznym Maszyn i Urządzeń Budowlanych. Jednocześnie od 1951 r. był przez wiele lat wykładowcą w Politechnice Warszawskiej, gdzie m.in. przeprowadzał szereg nowatorskich prac z zakresu dydaktyki i teorii. W 1966 r. przeszedł na emeryturę. W pierwszej połowie lat 1970-tych amatorsko opracował projekt dwupłatowego samolotu akrobacyjnego Bartel BM-7.

Latał ogółem na 37 typach samolotów oraz na szybowcach. Ryszard Bartel był współorganizatorem i prezesem (1931 r.) Związku Polskich Inżynierów Lotniczych, współorganizatorem i prezesem Koła Lotniczego przy Stowarzyszeniu Mechaników Polskich (po 1945 r.), współorganizatorem Lotniczej Komisji Historycznej (1955 r.), członkiem-założycielem Klubu Seniorów Lotnictwa Aeroklubu PRL (1956 r.), którego był długoletnim wiceprezesem, Rady Seniorów Lotnictwa oraz przewodniczącym Komisji Historycznej.

Jeszcze przed i już po przejściu na emeryturę, całkowicie pochłonęła go historia lotnictwa polskiego, szczególnie przemysłu lotniczego. Pozostawił trwały ślad w piśmiennictwie lotniczym: napisał trzy rozdziały w pracy Z historii polskiego lotnictwa wojskowego 1918-1939 (Narodziny i rozwój przemysłu lotniczego w Polsce; Realizacja zaopatrzenia lotnictwa w sprzęt; Analiza, krytyczne uwagi, porównania, wnioski), która ukazała się w 1978 r. Wystąpił również w filmowym serialu telewizyjnym Polskie Skrzydła, wzbogacając swą osobowością warstwę dokumentalną filmu. Za zasługi dla lotnictwa polskiego, za pracę zawodową i dydaktyczną oraz działalność społeczną, odznaczony został Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym (1948 r.) i Srebrnym (1927 r.) Krzyżami Zasługi, posiadał Polową Odznakę Pilota (1922 r.), był wyróżniony medalem pamiątkowym 50 lat Polskiego Lotnictwa Sportowego 1919-1969 oraz odznaką Zasłużonego Działacza Lotnictwa Sportowego.

Zmarł 3.04.1982 r. w Warszawie, w wieku 85 lat. Pochowany został na cmentarzu na Służewcu w Warszawie.

Konstrukcje:
Bartel-ornitopter, 1910, ornitopter, mięśniolot.
Bartel 1, 1911, szybowiec pionierski.
Bartel 2, 1911, szybowiec pionierski.
Bartel-samolot, 1918, samolot sportowy.
Bartel BM-1 ”Maryla”, 1925, projekt samolotu myśliwskiego.
Bartel BM-2 (M-2), 1926, samolot szkolny.
Bartel BM-3, 1927, projekt samolotu treningowego.
Bartel BM-4 (BM-7), 1927, samolot szkolny.
Bartel BM-5 (BM-300), 1928, samolot treningowy.
Bartel BM-6, 1930, samolot treningowo-myśliwski.
Bartel BM-7, 1978, projekt samolotu akrobacyjnego.

Galeria

  • Ryszard Bartel z modelem samolotu o automatycznej równowadze poprzecznej. Silnik o napędzie powietrznym. (Źródło: Banaszczyk Eugeniusz ”Pierwsze skrzydła”. Wydawnictwo MON. Warszawa 1972).
  • Ryszard Bartel, zdjęcie z 1979 r. (Źródło: Skrzydlata Polska nr 13/1979).

Źródło:

[1] Glass A. ”Polskie konstrukcje lotnicze 1893-1939”. Wydawnictwo komunikacji i Łączności. Warszawa 1977.
[2] Glass A. ”Polskie konstrukcje lotnicze do 1939”. Tom 1. Wydawnictwo STRATUS. Sandomierz 2004.
[3] Morgała A. ”Samoloty wojskowe w Polsce 1924-1939”. Wyd. Bellona. Warszawa 2003.
[4] Chwałczyk T., Glass A. ”Samoloty PWS”. Wydawnictwo Komunikacji i Łączności. Warszawa 1990.
[5] Konieczny J. R., Malinowski T. ”Mała encyklopedia lotników polskich. Tomik II”. Wydawnictwa Komunikacji i Łączności. Warszawa 1988.
blog comments powered by Disqus