Wright "Flyer", 1903
(Wright Model A, Wright Model B)

Samolot pionierski, szkolny i wojskowy. USA.
Wright ”Flyer” w czasie pierwszego w historii lotu, 17 grudnia 1903 r. (Źródło: via Library of Congress).
Bracia Orville Wright (19.08.1871 - 30.01.1948) i Wilbur Wright (16.04.1867 - 30.05.1912), amerykańscy pionierzy lotnictwa. Uważani są powszechnie za konstruktorów pierwszego udanego samolotu. Bracia Wright dorastali w Dayton w stanie Ohio w USA, gdzie od 1892 r. prowadzili wytwórnię i warsztaty rowerów Wright Cycle Company. Przejawiali przy tym zainteresowanie problematyką zbudowania maszyny latającej cięższej od powietrza, bazując na doświadczeniach wczesnych pionierów lotnictwa, jak Otto Lilienthal. Podobnie jak Lilienthal, bracia Wright początkowo budowali szybowce (Wright szybowce). W 1900 r. w celu kontynuowania eksperymentów lotniczych przenieśli się do Kitty Hawk w Karolinie Północnej, w której okolicy panowały dobre warunki do testów w postaci silnych wiatrów. 23.03.1903 r. złożyli wniosek o patent (przyznany 22.05.1906 r.) na swój sposób sterowania maszynami latającymi.

Do późnej jesieni 1902 r. Orville i Wilbur Wrightowie wykonali na szybowcu nr 3 ok. 1000 lotów o łącznym czasie ok 4 h, pokonując odległości sięgające 200 m. Ponieważ szybowiec potwierdził swoją dobrą sterowność, stał się dla braci Wright bazą dla następnej konstrukcji- samolotu. Decyzję o jego budowie podjęli jesienią 1902 r. Silnik i śmigła do samolotu zostały wykonane w Dayton w ciągu zimy i lata 1903 r. Czterocylindrowy benzynowy silnik o chłodzeniu wodnym był wersją zwykłego samochodowego silnika. Ważył 90 kg i miał posiadać moc 8,8 kW (12 KM), w rzeczywistości okazała się wyższa i wynosiła 9 kW (12 KM). Samolot był skonstruowany na wzór szybowca z 1902 r.. W związku z większą masą samolotu zostały powiększone rozmiary skrzydła. Pod skrzydłem zainstalowano płozy do lądowania. Ostateczny montaż samolotu odbył się jesienią 1903 r., po przybyciu do miejsca prób, w Kitty Hawk. Był to dwupłatowiec z dwoma pchającymi śmigłami. Samolot otrzymał nazwę ”Flyer”.

Podczas prób naziemnych okazało się, że wały śmigieł mają zbyt małą trwałość. Usunięcie wady zajęło dużo czasu, tymczasem nastała zima, zaczęły się chłody i deszczowa wietrzna pogoda. Tym nie mniej bracia Wright zdecydowali nie odkładać ostatecznej próby samolotu na następny rok. Pierwszą próbę w locie przeprowadzono 14.12.1903 r. Ze względu na słaby wiatr, szynę umieszczono na zboczu piaszczystego pagórka pod kątem 9o. Po 16-metrowym rozbiegu z pracującym silnikiem samolot zniósł się w powietrze, ale chwilę później spadł na skrzydło z wysokości ok. 5 m na miękki piasek. Uszkodzenia konstrukcji były niewielkie, pilot jest Orville Wright- nie ucierpiał. Samolot znajdował się w powietrzu 3,5 sekundy.

W dniu 17.12.1903 r. odbyły się ponowne próby samolotu. Wiał dosyć silny wiatr i start wykonano z poziomo leżącej szyny. Podczas 12 sekundowego lotu ”Flyer I”, pilotowany przez Orvilla Wrighta pokonał 36,5 m. Tego dnia odbyły się łącznie cztery loty. W czwartym locie Wilbur Wright przeleciał 279 m w 59 sekund. Samolot cechował się niestatecznością podłużną i wymagał podczas lotu dużej akcji pilota. Zespół silnik-śmigła wraz z układem przeniesieniem mocy był za słaby i nie wystarczał do samodzielnego startu. Z tego też względu przyjęty przez braci Wright układ konstrukcyjny do maszyny ”Flyer I” nie rozpowszechnił się i nie był stosowany. Udane loty zawdzięczał on dobrej sterowności i doświadczeniu braci Wright w lotach z szybowcami (też własnej konstrukcji). Samolot był bardzo wrażliwy na warunki atmosferyczne. Pierwszy udany lot 17.12.1903 r. rano odbył się przy prędkości wiatru 10-12 m/s. Wcześniej padał deszcz, więc kałuże były pokryte cienką warstewką lodu. Warunki więc nie były zbyt sprzyjające, zatem lot był niestabilny i krótki. Jednakże loty braci Wright tą maszyną udowodniły, iż jest to samolot w pełni sterowny. I to zdecydowało o jego miejscu w historii lotnictwa. Sukces, osiągnięty przez braci Wright, był uwarunkowany słusznym podejściem do projektowania samolotu. Logicznie i metodycznie doskonalili oni swój latający aparat, przechodząc od bezpilotowego modelu do szybowca i od szybowca do samolotu. Przy tym oni pomyślnie łączyli w sobie jakości uczonych-badaczy, inżynierów-projektantów, mechaników i pilotów oblatywaczy. Samolot ”Flyer I” jest obecnie eksponatem w National Air and Space Museum w Waszyngtonie.

Przez następne dwa lata bracia Wright, w tajemnicy, zajmowali się rozwojem swego samolotu. W 1904 r. zbudowali następny samolot ”Flyer II”, który był bardzo podobny do ”Flyer I”. Otrzymał jednak silnik o większej mocy, przeprojektowany system kierowania i większy zbiornik paliwa. Dla ułatwienia startu konstruktorzy stosowali katapultę- spadający z wieży ładunek przy pomocy liny dawał samolotowi dodatkowe przyśpieszenie. Bracia Wright przetestowali nowy samolot na polach Prerii Huffman koło Dayton, Ohio. W 1904 r. wykonali 105 lotów. Długotrwałość lotów wzrosła, bracia Wright nauczyli się nie latać tylko według prostej, ale i wykonywać zakręty w powietrzu. Pod koniec 1904 r. doszli do lotów o długości 5 minut.

W 1905 r. powstała wersja ”Flyer III”, która pierwszy lot wykonała 23.06.1905 r. Zespół napędowy został wzięty z samolotu ”Flyer II”, posiadał również jego układ konstrukcyjny. Osiągi samolotu były zbliżone do ”Flyer II”. Po uszkodzeniu samolotu w dniu 14.07.1905 r. samolot został radykalnie przebudowany. Kiedy we wrześniu 1905 r. przystąpiono do ponownych prób okazało się, że właściwości lotne samolotu wyraźnie poprawiły się. Samolot stał się bezpieczny, czas lotów dochodził do 20 minut. W dniu 5.10.1905 Wilbur Wright odbył lot o długotrwałości 39' 23", pokonując odległość 38,9 km. Cztery dni później zaoferowali armii USA sprzedaż pierwszego na świecie w pełni sterownego samolotu. Rozmontowany w listopadzie 1905 r. został w 1908 r. przebudowany i wykorzystany jako prototyp wersji dwumiejscowej Wright Model A. Wykonywał on loty w dniach 6-14.05.1908 r. w Kitty Hawk. W dniu 14.05.1908 r. dokonali pierwszego lotu z pasażerem, był nim mechanik Charles Furnas. 17.09.1908 r., podczas prezentacji samolotu wojsku, doszło do katastrofy na skutek urwania się śmigła - śmierć poniósł oficer Thomas Selfridge, stając się pierwszą ofiarą wypadku lotniczego, natomiast Orville został ranny. W 1908 r. zademonstrowano we Francji samolot Wright A, który dzięki nowemu silnikowi zabierał dwóch ludzi, przy czym pilot i pasażer zajmowali miejsca siedzące. Wilbur Wright pobił wówczas wszystkie istniejące rekordy lotnicze. Wright A korzystnie wyróżniał się od pierwszych europejskich samolotów prędkością i manewrowością. Pod koniec 1908 r. Wilbur Wright we Francji zabrał na pokład samolotu pierwszą pasażerkę- kobietę, panią Hart O. Berg. 31.12.1908 r. wykonał lot o długotrwałości 2 godziny, 18 minut, 33 sekundy. 29.09. 1909 r. Wilbur samolotem ”Flyer III” okrążył Statuę Wolności w Nowym Jorku.

W 1909 r. bracia Wright wygrali pierwszy kontrakt na dostawę samolotów dla sił zbrojnych USA, kiedy to zbudowali dwumiejscowy samolot, będący wojskową wersją samolotu ”Flyer III”. Oprócz fabryki w Dayton, rozpoczęli również budowę samolotów ”Flyer” w Niemczech. Kilka samolotów zostało dostarczonych dla armii niemieckiej. Brytyjska firma Short podpisała kontrakt na budowę 6 samolotów typu Wright. W czerwcu 1910 r. Charles S. Rolls na samolocie, zbudowanym firmą Short, przeciął kanał La Manche i wrócił z powrotem do Anglii bez lądowania.

Wiosną 1906 r. bracia Wright zaproponowali rządowi Rosji sprzedaż samolotu przydatnego do celów wojskowych. W moment otrzymania tego listu w rosyjskich kręgach rządowych o braciach Wright nic nie słyszano. nic więc dziwnego, że list nie wzbudził żadnego zainteresowania. W 1909 r. Rosja zamówiła 1 samolot we francuskiej firmie Ariel, budującej seryjnie samoloty Wright. Jednak w 1909 r. samolot rozbił się we Francji podczas lotu próbnego i nigdy nie dotarł do Rosji. Jako zadośćuczynienie W. Wright nakazał firmie Ariel zbudować i wysłać dwa nowe samoloty. W kwietniu 1910 r. dostarczono je do Petersburga. Wzięły one udział w zawodach lotniczych w Petersburgu (tydzień lotniczy) w dniach 25.04 do 2.05.1910 r. Dla lotnictwa wojskowego dostarczono następny samolot tego typu, który miał służyć do szkolenia pilotów wojskowych. Okazało się jednak, że samolot ten nie nadaje się do szkolenia ze względu na niestabilność lotu. Oprócz tego, z powodu małej mocy silnika samolot nie mógł latać z pasażerem. Wojsko odmówiło jego odbioru i wstrzymało zakupy tych samolotów.

Jeden samolot Wright kupił dyrektor firmy Motor w Rydze- Teodor Kalep, który postanowił rozpocząć produkcję tych samolotów i silników do nich. Samolot dostarczono 2.05.1910 r., w tym samym roku zbudowano w firmie Motor samolot Wright wyposażony w silnik o mocy 35 KM zbudowany również w firmie Motor. 11.01.1911 r. wykonał on lot o długości kilku kilometrów. Wkrótce Kalep zajął się produkcją samolotów innych typów, samolot Wright stracił popularność.

Jesienią 1912 r. pilot Wsiewołod Abramowicz dokonał przelotu na samolocie Wright z Berlina do Petersburga o długości ponad 1500 km. Samolot, na którym Abramowicz przyleciał do Rosji, mocno różnił się od klasycznego samolotu Wright. Według projektu Abramowicza zlikwidowano przedni ster wysokości, wydłużono ogon samolotu i za sterem kierunku, zainstalowano statecznik poziomy ze sterem wysokości. Zamiast płóz zainstalowano podwozie kołowe, zastosowano nowy silnik niemieckiej firmy NAG o mocy 66 kW (90 KM). Samolot był bardziej stateczny, a do startu nie potrzebował katapulty, drewnianej szyny i wózka, jak na pierwszych samolotach Wright. Zmodyfikowany samolot otrzymał oznaczenie Abramowicz-Wright. W Rosji W. M. Abramowicz przyjął udział w drugim konkursie wojskowych samolotów w Petersburg. Abramowicz-Wright nie był oficjalnym uczestnikiem zawodów, ale latał dużo i pomyślnie. W jednym z lotów ustanowił rekord świata- Abramowicz utrzymał się w powietrzu 48 minut mając na pokładzie 4 pasażerów. Dlatego lotnictwo wojskowe Rosji zamówiło w listopadzie 1912 r. w niemieckiej firmie Flugmaszynien Wright (nazwa z języka rosyjskiego, nie znam dokładnego tłumaczenia) 6 bojowych i 2 szkolne samoloty tego typu. Brak danych o ich służbie w Rosji.

W Polsce.

Na samolocie Wright A wzorowany był polski samolot pionierski ”Ost-I” zaprojektowany przez Adama Ostoja-Ostaszewskiego we Francji na przełomie lat 1908/1909.

Konstrukcja:
Jednomiejscowy dwupłat w układzie kaczka o konstrukcji drewnianej. Wright A- dwumiejscowy.
Miejsce pilota na dolnym płacie, w pozycji leżącej. Wright A- pilot i pasażer zajmowali miejsca siedzące na dolnym płacie.
Samolot startował po drewnianej szynie o długości 18 m, której górna powierzchnia była obita żelazem. Samolot toczył się po szynie na małym wózku, oddzielającym się po starcie. Natomiast lądowanie odbywało się na płozach. Później dla ułatwienia startu konstruktorzy stosowali katapultę- spadający z wieży ładunek przy pomocy liny dawał samolotowi dodatkowe przyśpieszenie.

Silnik:
- ”Flyer I”- o mocy 9 kW (12 KM) znajdował się na dolnym skrzydle obok pilota, napędzał dwa śmigła pchające, obracające się w przeciwnych kierunkach,
- ”Flyer II”- o mocy 11 kW (15 KM) napędzał dwa śmigła pchające, obracające się w przeciwnych kierunkach,
- ”Flyer III”- o mocy 14,7 kW (20 KM) napędzał dwa śmigła pchające, obracające się w przeciwnych kierunkach,
- Wright A- Wright Model 4 o mocy 22 kW (30 KM) napędzał dwa śmigła pchające, obracające się w przeciwnych kierunkach.

Dane techniczne Flyer I (wg [2]):
Rozpiętość- 12,3 (wg innych źródeł- 12,29) m, długość- 6,4 (wg innych źródeł- 6,43) m, wysokość- 2,8 (wg innych źródeł- 2,74) m, powierzchnia nośna- 47,4 (wg innych źródeł- 47,0) m2.
Masa własna- 274 kg, całkowita- 340 (wg innych źródeł- 338) kg.
Prędkość max- 48 km/h.

Dane techniczne Flyer II (wg Internet):
Rozpiętość- 12,29 m, długość- 6,43 m, wysokość- 2,74 m, powierzchnia nośna- 47,38 m2.
Masa całkowita- 419 kg.

Dane techniczne Flyer III (wg Internet):
Rozpiętość- 12,29 m, długość- 8,54 m, wysokość- 2,44 m, powierzchnia nośna- 46,8 m2.
Masa całkowita- 323 kg.
Prędkość max- 56 km/h, pułap- 15-30 m, zasięg- 46,3 km.

Dane techniczne Wright A (wg Internet):
Rozpiętość- 11,13 m, długość- 8,5 m, wysokość- 2,44 m, powierzchnia nośna- 38,55 m2.
Masa własna- 336 kg, masa całkowita max- 573 kg.
Prędkość max- 68 km/h.

Galeria

  • Samolot Wright z 1904 r. w locie. (Źródło: archiwum).
  • Samolot pionierski Wright Model A. (Źródło: archiwum).
  • Wright Model A, rysunek w trzech rzutach. (Źródło: Schier W. ”Pionierzy lotnictwa i ich maszyny”.  Wydawnictwa Komunikacji i Łączności. Warszawa 1980).
  • Wright Model B, rysunek w trzech rzutach. (Źródło: Schier W. ”Pionierzy lotnictwa i ich maszyny”.  Wydawnictwa Komunikacji i Łączności. Warszawa 1980).

Źródło:

[1] Glass A. ”Polskie konstrukcje lotnicze do 1939”. Tom 1. Wydawnictwo STRATUS. Sandomierz 2004.
[2] "Уголок ниэбa- Виртуальная авиационная энциклопедия"
blog comments powered by Disqus