RWD-13, 1935
(LWD-13)

Samolot sportowy, turystyczny, sanitarny, dyspozycyjny. Polska.
Samolot sportowy i turystyczny RWD-13 w barwach polskiego lotnictwa sportowego. (Źródło: via Konrad Zienkiewicz).
W II połowie 1934 r., w Doświadczalnych Warsztatach Lotniczych, inż. Stanisław Rogalski, inż. Jerzy Drzewiecki i inż. Leszek Dulęba zaprojektowali na zamówienie LOPP samolot sportowy, turystyczny RWD-13. Był dalszym rozwinięciem challenge'owych RWD-6 i RWD-9. W trakcie projektowania samolot RWD-13, początkowo oznaczano RWD-6bis II. Prototyp zbudowany w końcu 1934 r., wykonał pierwszy 14.01.1935 r. (wg [7], wg innych źródeł- 15.01.1935 r.). W maju prototyp przeszedł próby w ITL, po czym samolot wszedł do produkcji seryjnej. W sierpniu i wrześniu 1935 r. została ukończona pierwsza seria 5 egz. RWD-13.

W trakcie produkcji samolot był modyfikowany. RWD-13 był zasadniczym samolotem turystycznym naszych aeroklubów. Wykonywano na nim liczne rajdy zagraniczne. Kolejno 2 RWD-13 używały PLL ”Lot” jako latające taksówki oraz po jednym RWD-13 miały: fabryka czekolady E. Wedel (o znakach SP-WDL) i Polskie Zakłady Philips (SP-PZP). Jeden egzemplarz o znakach SP-BJN otrzymał kpt. Jerzy Bajan oraz jeden RWD-13 używała Kancelaria Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Używane były również w obozach Lotniczego Przysposobienia Wojskowego.

W pierwszym kwartale 1937 r. (wg [1], natomiast wg [3]- na przełomie 1936/1937 r.) Bronisław Żurakowski opracował wersje sanitarną samolotu turystycznego RWD-13. W prawym boku kadłuba umieszczono duże drzwi na nosze, a w kabinie wykonano podpórki do mocowania noszy oraz zmieniono rozmieszczenie foteli. Prototyp RWD-13S został opracowany i wykonany na koszt Polskiego Czerwonego Krzyża i oblatany został wiosną 30.04.1937 r. RWD-13S otrzymał liczbowe oznaczenie typu: 12. W 1937 r. zbudowano 8 seryjnych RWD-13S, a w 1938 r. 5 następnych. W roku 1937 powstała również odmiana RWD-13S/T sanitarno-turystyczna o wymiennym wyposażeniu. Razem zbudowano ponad 15 egz. w obu odmianach. W lipcu 1938 r. na Międzynarodowym Konkursie Lotnictwa Sanitarnego w Esch w Luksemburgu RWD-13S uzyskał II nagrodę po LWS-2 (wg [3], natomiast wg [1]- otrzymał nagrodę jako najlepszy samolot sanitarno-turystyczny, wg [7]- otrzymał nagrodę miasta Esch jako najlepszy samolot sanitarny). Samoloty RWD-13S/T były używane w aeroklubach, zaś RWD-13S w cywilnym i wojskowym lotnictwie sanitarnym. Przydzielano je do poszczególnych pułków i szkół lotniczych. Kilka pozostało w rezerwie Dowództwa Lotnictwa. We wrześniu 1939 r. posiadane RWD-13S rozdzielono pomiędzy eskadry. W latach 1935-1939 wyprodukowano ok. 90 (wg [4]- ok. 100 egz, wg [7]- 83) RWD-13 wszystkich wersji.

Samoloty RWD-13 były eksportowane w latach 1936-1939 do 6 krajów: Hiszpanii, Brazylii, Palestyny, Iranu Jemenu i USA oraz budowane z licencji w Jugosławii, wg [2]- wyeksportowano co najmniej 20 egz.:
- 4 (wg [7]- 3) egz. RWD-13 były używane jako łącznikowe w Hiszpanii w lotnictwie gen. Franco. Jeden z nich był używany do 1954 r. Wg [2]- Hiszpania prowadziła rozmowy na temat zakupu licencji, przerwane zostały w wyniku wybuchu wojny domowej w Hiszpanii,
- trzy RWD-13 zostały zbudowane na licencji w Jugosławii w firmie Rogožarski S.A.: dwa dla aeroklubów i jeden dla lotnictwa wojskowego oraz trzy RWD-13S. W lotnictwie chorwackim był w latach 1941-1945 jeden łącznikowy RWD-13 przejęty z lotnictwa jugosłowiańskiego,
- dwa RWD-13 były używane w USA do lotów taksówkowych. Zostały w 1942 r. zmobilizowane do oddziałów cywilnych Gwardii Narodowej. Jeden z nich był w użyciu do 1950 r.,
- w latach 1937-1939 izraelskie towarzystwo Aviron w Palestynie zakupiło dwa RWD-13 (wg innych źródeł- trzeci został odkupiony z Jemenu). Służyły one do lotów dyspozycyjnych, łącznikowych i transportowych dla żydowskich osadników oraz do regularnej lokalnej komunikacji lotniczej. W 1947 r. samoloty przejęła izraelska organizacja paramilitarna, a w 1948 r. izraelskie lotnictwo wojskowe. 17.12.1947 r. RWD-13 uzbrojony w kaemy został użyty do pierwszej akcji bojowej izraelskiego lotnictwa,
- jeden RWD-13 trafił w kwietniu 1939 r. do Teheranu, przekazany irańskiemu następcy tronu Mohammadowi Rezie (późniejszemu szachowi Mohammadowi Rezie Pahlawi) w darze ślubnym przez prezydenta RP Ignacego Mościckiego,
- 3 egz. sprzedane zostały do Jemenu, gdzie jeden z nich latał, zaś dwa pozostały nierozpakowane w skrzyniach,
- 8 (wg [2]- 6) egz. sprzedano do Brazylii. Ich nabywcami byli użytkownicy prywatni, Departament Lotnictwa Cywilnego oraz aeroklub w Santos. Jeden samolot, o znakach PT-LFY, jest w użyciu już ponad 65 lat i w stanie zdatnym do lotu znajduje się w TAM Museo k. Sao Paulo,
- w sierpniu 1939 r. 1 samolot RWD-13S został zamówiony przez Argentynę, nie został dostarczony przed wybuchem wojny,
- 1 (wg [2]) samolot został sprzedany do Estonii, używany był na trasie Ryga Tallin,
- do Egiptu miano dostarczyć 1 pokazowy samolot RWD-13T.

W 1939 r. 2 lub 3 (wg [1], wg [3]- kilka, wg [7]- 1) RWD-13 zakupiło polskie lotnictwo wojskowe. We wrześniu 1939 r. zmobilizowane RWD-13 były w wyposażeniu następujących jednostek: Sztabowa Eskadra Łącznikowa Naczelnego Dowództwa, Eskadra Sztabowa Dowództwa Lotnictwa, 31 Eskadra Rozpoznawcza, 10 Pluton Łącznikowy, Pluton Łącznikowy MDL, 161 Eskadra Myśliwska, 16 Eskadra Bombowa oraz Eskadra Dowództwa obrony Lwowa. Do Rumunii ewakuowano 23 RWD-13 i 5 (wg [3], natomiast wg [1]- 3) RWD-13S (wg [4]- łącznie 25 egz. obu wersji). Od 1941 r. były w wyposażeniu eskadry lotnictwa sanitarnego (Eskadry Transnistria) oraz (od 1942 r.) 108 eskadry sanitarnej. Brały udział w wojnie niemiecko-sowieckiej. W chwili zakończenia wojny znajdowało się w Rumunii 21 sprawnych RWD-13, przydzielono je do 7 Pułku Lotnictwa Transportowego. Jeden samolot został ewakuowany 13.09.1939 r. do Szwecji, gdzie był początkowo używany w lotnictwie wojskowym jako Tp-11, a później (do 1952 r.) w lotnictwie cywilnym. Jeden (wg [2]- kilkanaście) RWD-13 został ewakuowany na Łotwę. Również jeden samolot w wersji RWD-13S został ewakuowany do Estonii. Z chwila wchłonięcia Estonii przez ZSRR w sierpniu 1940 r. samolot przejęli Sowieci. Jeden RWD-13S (lub RWD-13ST) był używany przez niemiecką Luftwaffe.

Z Rumunii po wojnie sprowadzono do Polski 4 RWD-13, w tym 1 RWD-13S. Po remoncie były używane jeszcze do 1953 r. Wg [3] w Lotniczych Warsztatach Doświadczalnych inż. Tadeusz Sołtyk opracował w 1949 r. projekt przeróbki samolotu RWD-13S na pasażerski, którą wykonano w 1949 r. Samolot został wpisany do rejestru jako LWD-13. Służył jako dyspozycyjny w Ministerstwie Spraw Zagranicznych wykonywał kurierskie loty służbowe do 1955 r. Ostatni zachowany do dzisiaj kompletny samolot RWD-13 stanowi cenny eksponat Muzeum Lotnictwa w Krakowie. W 1989 r. przeszedł remont w Zakładzie Edwarda Margańskiego na Żarze. Samoloty RWD-13 były używane w 12 krajach, w tym w 10 przez lotnictwo wojskowe. RWD-13 był jednym z najbardziej udanych polskich samolotów sportowych.

Konstrukcja:
Trzymiejscowy górnopłat zastrzałowy o konstrukcji mieszanej. W wersji sanitarnej RWD-13S załoga- 1 osoba, 1 chory na noszach oraz lekarz.
Płat prostokątny z zaokrąglonymi końcami, drewniany, dwudzielny, dwudźwigarowy (dźwigary skrzynkowe), do pierwszego dźwigara kryty sklejką, dalej płótnem, podparty zastrzałami o układzie V. Sloty automatyczne, lotki szczelinowe. Skrzydła składane do tyłu.
Kadłub kratownicowy spawany z rur chromomolibdenowych z oprofilowanym grzbietem i spodem, w tylnej części wykrzyżowany drutami. Pokrycie płócienne, na szkielecie z listew drewnianych. Osłona silnika z blachy duraluminiowej. Kabina zakryta.
Usterzenie wolnonośne, drewniane, pokrycie stateczników sklejką, sterów płótnem.
Podwozie klasyczne stałe.

Silnik- rzędowe: PZInż. ”Major 4” lub Walter ”Major” albo De Havilland ”Gipsy Major”, rzadziej Cirrus ”Hermes IV”, wszystkie o mocy nominalnej 88 kW (120 KM) i mocy startowej 96 kW (130 KM).

Dane techniczne RWD-13 (wg [1] i [7]):
Rozpiętość- 11,5 m, długość- 7,85 m, wysokość- 2,05 m, powierzchnia nośna- 16,0 m2.
Masa własna- 530-535 (wg [3]- 550) kg, masa użyteczna- 360-400 (wg [3]- 340-380) kg, masa całkowita- 890-930 kg.
Prędkość max- 210 km/h, prędkość przelotowa- 180 km/h, prędkość min.- 67 km/h, wznoszenie- 3,8 m/s, pułap- 4200 m, zasięg- 900 km.

Dane techniczne RWD-13S (wg [3]):
Rozpiętość- 11,5 m, długość- 7,85 m, wysokość- 2,05 m, powierzchnia nośna- 16,0 m2.
Masa własna- 535 kg, masa użyteczna- 355 kg, masa całkowita- 890 kg, masa max- 930 kg.
Prędkość max- 210 km/h, prędkość przelotowa- 180 km/h, prędkość min.- 67 km/h, czas wznoszenia na 1000 m- 5', pułap- 4200 m, zasięg- 900 km, czas lotu- 5 h.

Galeria

  • RWD-13, plany modelarskie. (Źródło: Modelarz nr 2/1956).
  • Samolot sportowy i turystyczny RWD-13 (SP-AOA), lewa strona. (Źródło: ze zbiorów CardPlane).
  • Samolot sportowy i turystyczny RWD-13 (SP-AOA)- prawa strona. (Źródło: ze zbiorów CardPlane).
  • Start samolotu RWD-13, pilotuje Stanisław Rogalski. (Źródło: Jan Rychter - Fotografia-  http://photo.rychter.com/).
  • Start samolotu RWD-13, pilotuje Stanisław Rogalski. (Źródło: Jan Rychter - Fotografia-  http://photo.rychter.com/).
  • RWD-13 w wersji turystycznej, pilotuje Stanisław Rogalski. (Źródło: Jan Rychter - Fotografia-  http://photo.rychter.com/).

Źródło:

[1] Dulęba L., Glass A. ”Samoloty RWD”. Wydawnictwo Komunikacji i Łączności. Warszawa 1983.
[2] Glass A. ”Polskie konstrukcje lotnicze 1893-1939”. Wydawnictwo komunikacji i Łączności. Warszawa 1977.
[3] Morgała A. ”Samoloty wojskowe w Polsce 1924-1939”. Wyd. Bellona. Warszawa 2003.
[4] Krzyżan M. ”Samoloty w muzeach polskich”. Wydawnictwo Komunikacji i Łączności. Warszawa 1983.
[5] Mazur W. ”Wbrew regule, nieudane interesy z Jugosławią”. Militaria XX wieku nr 2/2005.
[6] Mazur W. ”Niepotrzebna broń (cz. II)”. Lotnictwo nr 2/2006.
[7] Glass A. ”Polskie konstrukcje lotnicze do 1939”. Tom 2. Wydawnictwo STRATUS. Sandomierz 2007.
blog comments powered by Disqus