PZL P-24, 1933
("Jastreb")

Samolot myśliwski. Polska.
Samolot myśliwski PZL P-24F. (Źródło: via Konrad Zienkiewicz).
Projekt samolotu PZL P-24 opracowany został w Państwowych Zakładach Lotniczych pod kierunkiem inż. Wsiewołoda Jana Jakimiuka, który po śmierci inż. Z. Puławskiego kontynuował prace konstrukcyjne nad myśliwcami ”P”. Był to dalszy rozwój samolotu PZL P-11, w którym wprowadzono poważne zmiany. Samolot był wyposażony w najnowszy 14-cylindrowy silnik w układzie podwójnej gwiazdy Gnôme-Rhône 14Kds o mocy 534 kW (725 KM) i przeznaczony wyłącznie na eksport. Znaczną część wydatków poniosła francuska wytwórnia Gnôme-Rhône. Pierwszy prototyp PZL P-24/I był gotowy na początku 1933 r. i oblatany w maju 1933 r. Drugi prototyp PZL P-24/II został oblatany w marcu 1934 r. Początkowo posiadał silnik Gnôme-Rhône 14Kds, później zmieniony na Gnôme-Rhône 14Kfs. W dniu 28.06.1934 r. Bolesław Orliński ustanowił na PZL P-24/II rekord prędkości dla samolotów myśliwskich z silnikiem gwiazdowym- 414 km/h. P-24/II nazywany odtąd Super P-24, został uznany za najszybszy samolot wojskowy świata.

Konstrukcja wzbudziła wielkie zainteresowanie. Latem 1934 r. zabudowane zostały na płatowcu dwa działka Oerlikon typ F kal. 20 mm. W tej wersji, po wyregulowaniu silnika, P-24/II osiągnął prędkość 421 km/h. Samolot wystawiono na Międzynarodowym Salonie Lotniczym w Paryżu (16.11-4.12.1934 r.), gdzie zdobył duże uznanie. Do PZL wpłynęły zapytania ofertowe z Turcji, Bułgarii, Rumunii, Grecji, Jugosławii, a później Estonii i Węgier. Po zakończeniu prób w IBTL Bolesław Orliński wykonał na nim rajd reklamowy w styczniu i lutym 1936 r. do krajów bałkańskich. PZL P-24/II po pokazach i próbach w locie pozostał w Turcji. W 1936 r. podpisane zostały umowy: z Bułgarią na dostawę 12 egz. P-24, oraz z Turcją na dostawę 40 kompletnych samolotów i 20 (wg [1]) (wg [3]- 50 samolotów) w częściach do montażu. (Wg [2]- silnik Gnôme-Rhône 14Kfs został zamontowany na prototypie P-24/III w lipcu 1934 r., samolot otrzymał oznaczenie Super P-24 bis. Został oblatany w sierpniu 1934 r. i to on był wystawiony w Paryżu w dniach 16.11-4.12.1934 r. W 1936 r. został sprzedany do Abisynii, gdzie jako jedyny samolot myśliwski brał udział w walkach abisyńsko-włoskich?).

Do produkcji miała być skierowana wersja PZL P-24, znacznie różniąca się od dotychczasowych prototypów. Wiosną 1936 r. został zbudowany trzeci prototyp PZL P-24/III, w którym wykorzystano znacznie ulepszony płatowiec wzięty z PZL P-11c. Napęd stanowił silnik GR 14Kfs. Od P-11c, nowy P-24/III różnił się zespołem napędowym, uzbrojeniem, osłoną kabiny i owiewkami podwozia. Samolot wystawiono na XV Salonie Lotniczym w Paryżu w dniach 13-29.11.1936 r. z reklamową nazwą Super P-24 bis. Samolot był oferowany w czterech wersjach: P-24, P-24A, P-24B i P-24C różniących się uzbrojeniem. (Wg [9]- wiosną 1939 r. przystąpiono do budowy 6 samolotów serii informacyjnej PZL P-24/IV o nazwie P-24 Super, w których wykorzystano płatowiec PZL P-11c. Zbudowano je do końca 1935 r. Po oblataniu: 2 samoloty skierowano do przeprowadzenia prób eksploatacyjnych w ITBL, 2 samoloty pozostały w PZL w charakterze samolotów pokazowych i wreszcie 2 następne samoloty wysłano do wypróbowania ich własności bojowych do wojskowej jednostki lotniczej).

Wariant turecki, oznaczony pierwotnie P-24D, a w umowie na dostawę określony jako PZL-24A, ostatecznie otrzymał oznaczenie dwóch wersji różniących się uzbrojeniem: P-24A- 14 samolotów i P-24C- 26 samolotów. Pierwsza seria 5 P-24C była gotowa we wrześniu 1936 r., a całe zamówienie 40 P-24 zostało zrealizowane w I półroczu 1937 r. Zgodnie z umową, w firmie TFK (Tayyare Fabricasi Kayserii) w Cezarei (Kayseri) uruchomiono produkcję licencyjną PZL P-24. Pierwszy samolot P-24A został oblatany 29.05.1937 r., a ostatni 20 egz. został ukończony w I półroczu 1938 r. (wg [2]- w TFK budowano wersje P-24A, P-24C i P-24G, do końca 1939 r. zbudowano ponad 50 egz.). Weszły do służby w 1937 r. na wyposażenie dywizjonów VII (eskadry 21 i 22) i VIII (eskadry 42 i 43). Samoloty pełniły służbę patrolową i służyły do szkolenia w jednostkach. Ostatnie P-24 zostały wycofane z użytku w 1943 r. Obecnie jeden PZL P-24 znajduje się w Muzeum Lotnictwa w Istambule.

Dla Bułgarii wyprodukowano serię 12 (wg [1]) (wg [2], [3] i [9]- 14 egz.) PZL P-24B, którą wykonano w listopadzie i grudniu 1936 r. Otrzymały nazwę "Jastreb" (Jastrząb). Od 1937 r. stanowiły wyposażenie 1 eskadry myśliwskiej w I mieszanym dywizjonie lotniczym. W lipcu 1940 r. 11 P-24 przeniesiono do 3 eskadry Kadrowego Dywizjonu instruktorów lotniczych, a w 1942 r. znalazły się w 2 pułku myśliwskim. W połowie 1944 r. wszystkie zostały zniszczone na lotnisku w wyniku bombardowań lotnictwa alianckiego.

Węgrzy wykazali zainteresowanie nabyciem od 10 do 30 samolotów myśliwskich w wersji tureckiej PZL P-24D z uzbrojeniem dostosowanym do wymagań lotnictwa węgierskiego. Transakcja nie doszła jednak do skutku. W maju 1935 r. jugosłowiańskie Dowództwa Lotnictwa zasugerowało, by rozważyć zaoferowanie Jugosławii myśliwca PZL P-24, wyposażonego w silnik Lorraine Dietrich ”Petrel” 12 HD.RS. Strona polska zaproponowała opracowanie projektu myśliwca PZL P-28. Z Hiszpanii w lipcu 1936 r. otrzymano zamówienie od rządu Republiki Hiszpańskiej na dostawę 15 PZL P-11 lub PZL P-24. W październiku 1936 r. nadeszło zapytanie ze strony powstańczej, dotyczące zakupu 20 P-24, natomiast w grudniu 1936 r., siły gen. Franco proponowały dostawę zdobycznego sprzętu sowieckiego, zwłaszcza czołgów w zamian za 12 P-24. Żadne z tych zamówień nie zostało zrealizowane.

W listopadzie 1936 r. Rumuni podpisali umowę na dostawę 5 samolotów (wg [1]) (wg [2] i [3]- 6 egz.) PZL P-24E oraz licencję na budowę serii 25 egz. (wg [1]) (wg [2] i [3]- 40 egz.) w wytworni IAR w Braszow. Seria 5 P-24E została wykonana w PZL-WP latem 1937 r. (wg [5]- samoloty zostały dostarczone w styczniu i kwietniu 1937 r.). Produkcja licencyjna serii 25 P-24E została uruchomiona w Braszow w 1938 r. (wg [5]- pierwszy samolot został oblatany 8.12.1937 r.) i zakończona w 1939 r. W tym czasie opracowano w IAR projekt rodzimego myśliwca IAR-80, w którym tył kadłuba wraz z usterzeniem, instalacją silnikową i wyposażeniem kabiny pochodziły z PZL P-24E. Ten nowoczesny dolnopłat z wciąganym w locie podwoziem stanowił później podstawowe wyposażenie eskadr myśliwskich rumuńskiego lotnictwa. PZL P-24E stanowiły od 1938 r. (wg [5]- wyposażenie jednostek liniowych trwało aż do początków 1940 r.) wyposażenie 6 dywizjonu mającego początkowo eskadry 61, 62, 63, a później dwie eskadry 61 i 62. Obie eskadry były zaangażowane w wojnie przeciw ZSRR biorąc udział w walkach w Besarabii i podczas oblężenia Odessy. Na początku 1942 r. zostały przesunięte do II linii, gdzie spełniały rolę samolotów szkolnych. W 1944 r. posiadano 19 samolotów PZL P-24E, które planowano użyć do nocnych nalotów nękających.

Grecja złożyła zamówienie na 36 P-24 z najnowszym silnikiem Gnôme-Rhône 14N07 o mocy 713 kW (970 KM). Prototyp oznaczony PZL P-24H został oblatany w czerwcu 1937 r. Lotnictwo greckie ustaliło, że spośród 36 samolotów: 6 będzie uzbrojonych w 2 działka i 2 k.m., a 30 w 4 k.m. Dostawą był objęty również prototyp P-24H. Wersje seryjne oznaczono odpowiednio do uzbrojenia: P-24F i P-24G (wg [2]- dostarczono 5 egz. P-24A, 25 P-24F i 6 egz. P-24G). Produkcję uruchomiono w II półroczu 1937 r. i ukończono w maju 1938 r. W 1938 r. utworzono z nich trzy eskadry myśliwskie: 21, 22 i 23. W chwili napaści Włoch na Grecję dysponowano zaledwie 24 sprawnymi P-24. Pierwsze walki z samolotami włoskimi stoczyły samoloty 22 eskadry 1.11.1940 r. nad Salonikami. Włosi ponieśli w Grecji porażkę i dopiero interwencja Niemiec 6.04.1941 r. przeważyła szalę walk na stronę państw osi. W tym czasie P-24 stanowiły wyposażenie eskadr 22 i 23. Ostatni P-24G przeleciał 23.04.1941 r. na Kretę, a później do Egiptu. Eskadry wyposażone w P-24 zniszczyły ok. 40 samolotów włoskich i niemieckich. Do rąk agresorów dostało się kilka uszkodzonych P-24F/G. Jeden (wg [2]- kilka) P-24G zdobyty przez Włochów został uruchomiony i używany do lotów patrolowych.

Wg [2]- w 1938 r. Bułgaria zamówiła 26 egz. P-24F. W lipcu 1939 r. dostarczono 22 egz., pomimo propozycji zatrzymania samolotów w Polsce ze względu na zagrożenie wojną. Pozostałe 4 P-24F uległy zniszczeniu we wrześniu 1939 r. podczas bombardowania wytwórni PZL na Okęciu.

W kwietniu 1938 r. inż. Wsiewołod Jakimiuk opracował projekt wersji PZL P-24J z silnikiem Gnôme-Rhône 14NO1. Zastosowanie silnika 14NO1 na wymagało gruntownej przebudowy kadłuba. Lotnictwo greckie zainteresowane było dostawą 24 myśliwców w tej wersji. Najbardziej zaawansowany przebieg miała dostawa prototypu P-24J dla lotnictwa Bułgarii, która chciała zakupić 12 samolotów. Po rezygnacji strony bułgarskiej z transakcji,prototyp miał być przekazany w ramach darowizny, jednak do września 1939 r. nie został ukończony. Został przejęty przez Niemców na Okęciu i prawdopodobnie złomowany w pierwszych miesiącach okupacji.

Jesienią 1937 r. rozpatrywano zakup 50 myśliwców PZL P-24H (nie mylić z prototypem dla Grecji) dla lotnictwa polskiego. Samoloty miały otrzymać silniki GR14N07 o mocy 699-714 kW (950-970 KM) i rozwijać prędkość 430 km/h (wg [2]- miały być to silniki GR14N21 o mocy 772 kW/1050 KM, prędkość miała wynosić 460 km/h). Firma Gnôme-Rhône proponowała dostawę 70 silników GR14N07. Z ich wykorzystaniem można było zbudować ok. 60 (wg [2]- 70) myśliwców PZL-24H (plus silniki zapasowe), by z jednostek pierwszoligowych wycofać samoloty PZL P-7a i PZL-11a. Dostawa nie została zrealizowana ze względu na brak środków finansowych. Lotnictwo polskie rozważało również, jako jedną z alternatyw, zamówienie serii PZL P-24 na okres przejściowy 1939-1940 r., określony jako luka w gotowości bojowej pod względem jakościowym w wyposażeniu naszych eskadr myśliwskich. (Wg [9]- polskie lotnictwo wojskowe zamówiło w drugiej połowie 1939 r. 70 samolotów P-24 (w tym 40 wersji P-24F i 30 wersji P-24H, z dostawa na poczqtek 1940 r. Ich montaż wytwórnia miota rozpocząć w listopadzie 1939 r.).

Wg [2]- w 1939 r. wytwórnia PZL prowadziła rozmowy w sprawie dostaw P-24 dla Finlandii, Estonii, Grecji, Jugosławii i Węgier, w liczbie 120 egz. Spodziewano sie, że większość z nich dojdzie do skutku i dostawy miały być realizowane w 1940 r. Podawana była również informacja, że jeden samolot PZL P-24 wziął udział w kampanii wrześniowej w 1939 r. Walczył na nim por. pil. Henryk Szczęsny startując z lotniska Wielicka k. Kowla. Nie jest to zgodne z prawdą, ponieważ por. pil. Szczęsny walczył na prototypie samolotu PZL P-11 ”Kobuz”, który rzeczywiście był bardzo podobny do PZL P-24.

Wszystkich samolotów PZL P-24 w PZL oraz z licencji IAR i TFK wyprodukowano 142 (wg [1]) (wg [3]- 189). PZL P-24 był najbardziej znanym w świecie samolotem z rodziny samolotów myśliwskich Puławskiego.

Konstrukcja:
Jednomiejscowy górnopłat zastrzałowy o konstrukcji metalowej.
Płat dwudźwigarowy mewi, wg patentu PZL. Pokrycie blachą drobnożłobkowaną Wibault.
Kadłub w części środkowej kratownicowy, nitowany z kegzałtowników, w części tylnej półskorupowy o przekroju eliptycznym. Pokrycie kadłuba blachą gładką. Kabina początkowo odkryta, później zakryta.
Usterzenie klasyczne. Pokrycie z blachy drobnożłobkowanej.
Podwozie klasyczne stałe.

Uzbrojenie:
- P-24/I- 2 stałe karabiny maszynowe pilota Vickers wz. E kal. 7,92 mm (wg [3] kal. 7,9);
w P-24/II 2 stałe działka Oerlikon F kal. 20 mm i 2 stałe karabiny maszynowe pilota Vickers wz. E kal. 7,92 mm;
- P-24/III- 2 stałe działka Oerlikon FFS kal. 20 mm i 2 stałe karabiny maszynowe pilota Vickers wz. E kal. 7,92 mm;
- P-24A- 2 stałe działka Oerlikon FF kal. 20 mm i 2 stałe karabiny maszynowe pilota Colt Browning MG 40. Udźwig bomb- 50 kg;
- P-24B- 4 stałe karabiny maszynowe pilota PWU FK wz. 33 kal. 7,92 mm. Udźwig bomb- 50 kg;
- P-24C- 4 stałe karabiny maszynowe pilota Colt Browning kal. 7,92 mm. Udźwig bomb- 100 kg;
- P-24D- 2 stałe karabiny maszynowe pilota i 2-4 bomby;
- P-24E- 4 stałe karabiny maszynowe pilota Browning FN kal. 7,92 mm. Udźwig bomb- 100 kg;
- P-24F- 2 stałe działka Oerlikon FF kal. 20 mm i 2 stałe karabiny maszynowe pilota Colt Browning kal. 7,92 mm;
- P-24G- 4 stałe karabiny maszynowe pilota Colt Browning kal. 7,92 mm;
- P-24H- 4 stałe karabiny maszynowe pilota Colt Browning kal. 7,92 mm;

Wyposażenie- instalacja tlenowa, instalacja przeciwpożarowa, radiostacja pokładowa Polski Philips N1 L/L lub RC-3, aparat fotograficzny, fotokarabin Wiliamson, PL lub K-28, rakietnica sygnalizacyjna Perkun.

Silnik- gwiazdowy:
- PZL-24/I- Gnôme-Rhône 14Kds o mocy nominalnej 515 kW (700 KM) i maksymalnej 559 kW (760 KM);
- P-24/II- początkowo Gnôme-Rhône 14Kds, a później Gnôme-Rhône 14Kfs o mocy nominalnej 661 kW (900 KM) i mocy max 684 kW (930 KM);
- P-24/III, P-24A, P-24B, P-24C- Gnôme-Rhône 14Kfs o mocy nominalnej 661 kW (900 KM) i mocy max 684 kW (930 KM);
- P-24E- IAR 14KIIc.32 o mocy nominalnej 661 kW (900 KM) i max 684 kW (930 KM) lub IAR 14KIIIC.36 o mocy nominalnej 700 kW (950 KM) i maksymalnej 714 kW (970 KM);
- P-24H, P-24F i P-24G- Gnôme-Rhône 14 N07 o mocy nominalnej 700 kW (950 KM) i max 714 kW (970 KM);
- P-24J- Gnôme-Rhône 14 N01 o mocy nominalnej 699 kW (950 KM) i mocy max 721-751 kW (980-1020 KM).

Dane techniczne:


Wg

Rozpiętość

Długość

Wysokość

Pow.
nośna

Masa
własna

Masa
użyte-
czna

Masa
starto-
wa

Prędk.
max

Prędk.
przel.

Prędk.
mini-
malna

Wzno-
szenie

Pułap

Zasięg

Model


[m]

[m]

[m]

[m2]

[kg]

[kg]

[kg]

[km/h]

[km/h]

[km/h]

[m/s]

[m]

[km]

P-24/I

[1]

10,57

7,74

2,68

17,1

1230

545

1775

388


110


9800

600

P-24/I

[2]

10,57

7,5

2,68

17,9

1230

450

1680

388


110

10,0

9800

600

P-24/II

[1]

10,57

7,4

2,7

17,1

1262

512

1774

421


105


10000

600

P-24/II

[2]

10,57

7,5

2,7

17,9

1270

505

1775

416

250

110

11,5

10000

600

P-24A

[1]

10,71

7,5

2,69

17,9

1314

673

1987

417


102


9000

700

P-24B

[1]

10,71

7,5

2,69

17,9

1328

688

2016

415


102


9000

700

P-24C

[1]

10,71

7,5

2,69

17,9

1314

702

2016

415


102


9000

700

P-24A/B/C

[2]

10,71

7,5

2,69

17,9

1328

562

1890-
1945

410


102

11,0

9000

600

P-24E

[1]

10,71

7,83

2,78

17,9

1340

660

2000

408


103


10000

700

P-24E

[2]

10,71

7,5

2,69

17,9

1340

560

1900-
2000

408


103

11,0

10000

600

P-24F

[1]

10,68

7,81

2,69

17,9

1329

671

2000

430


105


10500

700

P-24G

[1]

10,68

7,81

2,69

17,9

1329

671

2000

430


105


10500

700

P-24F/G

[2]

10,68

7,6

2,69

17,9

1330

585

1915-
2000

430


105

11,5

10500

550

P-24J

[1]

10,68

7,92

2,69

17,9

1376

674

2050

435






Dane techniczne PZL P-24F (wg [3]- różnice):
Masa własna- 1330 kg, masa użyteczna- 585 kg, masa całkowita- 1915 kg.
Prędkość przelotowa- 275 km/h, pułap- 8500 m, zasięg- 550 km.

Galeria

  • PZL P-24G, plany modelarskie. (Źródło: Modelarz nr 9/1960).
  • Samoloty myśliwskie PZL P-24C. Pierwsze pięć egzemplarzy tej wersji eksportowanych do Turcji. Lotnisko Warszawa Okęcie, późna jesień 1936 r. (Źródło: Skrzydlata Polska nr 17-18/1991).

Źródło:

[1] Morgała A. ”Samoloty wojskowe w Polsce 1924-1939”. Wyd. Bellona. Warszawa 2003.
[2] Glass A. ”Polskie konstrukcje lotnicze 1893-1939”. Wydawnictwo Komunikacji i Łączności. Warszawa 1977.
[3] Glass A. ”Samoloty PZL 1928-1978”. Wydawnictwo Komunikacji i Łączności. Warszawa 1980.
[4] Mazur W. ”Wbrew regule, nieudane interesy z Jugosławią”. Militaria XX wieku nr 2/2005.
[5] Mazur W. ”Eksport polskiego sprzętu lotniczego do Rumunii w latach 1926-1939”. Lotnictwo nr 2/2007.
[6] Mazur W. ”Niepotrzebna broń (cz. II)”. Lotnictwo nr 2/2006.
[7] Gruszczyński J. ”Polskie lotnictwo myśliwskie 1936-1942”. Lotnictwo nr 9 i 11/2006.
[8] Gruszczyński J. ”Jastrząb nie zdążył...” Lotnictwo nr 12/2005.
[9] Domanski J. ”Samolot myśliwski PZL P-24”. Seria ”Typy Broni i Uzbrojenia” nr 3. Wydawnictwo MON. Warszawa 1970.
blog comments powered by Disqus