Potez XXV, 1925

Samolot liniowy. Francja.
Samoloty liniowe Potez XXV polskiego lotnictwa wojskowego. (Źródło: archiwum).
W 1924 r. we francuskiej wytwórni lotniczej Société des Aéroplanes Henry Potez w MéauIte Somme (inna nazwa firmy- Avions Henri Potez) zbudowano prototyp samolotu liniowego Potez XXV . Prototyp stanowił rozwinięcie konstrukcji poprzednich samolotów tego rodzaju, skonstruowanych przez inż. Henri Poteza: Potez XV i Potez XXVII. Od samolotu Potet XV różnił się przede wszystkim mocniejszym silnikiem i układem płatów- za­miast klasycznego dwupłata wykonano go w układzie póltorapłata. Samolot otrzymał nowy silnik LD-12E mający układ cylindrów w kształcie litery W, o zwartej budowie, lżejszy, o większej mocy i mniejszym zużyciu paliwa niż LD-12B.  Ponadto był szybszy i bardziej zwrotny. Przed silnikiem znajdowała się chłodnica czołowa, wyposażona w regu­lację wlotu powietrza Podwozie klasyczne było konstrukcji dwugoleniowej z łamanymi półośkami. Golenie sztywne wykonano z rur duralowych o przekroju kroplowym.

Prototyp samolotu wykonał pierwszy lot w maju 1925 r. Przeszedł próby w Service Teehnique d'Aeronautique (STAe) i uzyskał dobra, opinię tak co do konstrukcji, jak i właściwości pilotażo­wych oraz osiągów. Wprowadzono go szybko do produkcji seryjnej i sukcesywnie, począw­szy od drugiej połowy 1925 r., przekazywano do francuskich jednostek lotniczych.

Duża reklamę samolotowi Potez XXV przy­niosły przeloty o długości; 7400 km w raj­dzie europejskim oraz 6500km w rajdzie Śródziemnomorskim, o także przelot do Teheranu na trasie o długości 13 000 km. Nic więc dziwnego, ze do zakładów Avions Henri Potez napłynęły liczne zamówienia z poszczególnych państw, m.in. z Belgii. Brazylii, Estonii. Finlandii, Grecji, Hiszpanii, Japonii, Jugosławii, Polski, Portugalii, Ru­munii, Turcji i ZSRR. Ogółem wyprodukowano ok. 2500 samolotów Porez XXV. Stanowiły one pod koniec lat 1920-tych i na początku lat 1930-tych standardowe wyposażenie eskadr liniowych, wywiadowczych i wywiadowczo- bombowych Francji i dwudziestu innych krajów.

W czerwcu i lipcu 1941 r samoloty Potez 25TOE, z pięciu jednostek GAO, brały udział w czasie walk brytyjsko-francuskich w Syrii.

W Polsce.

Lotnictwo polskie zakupiło we Francji w latach 1927-1928 łącznie 45 Potezów XXV w wersjach A2 (20 egz.), B2 (20 egz.), C2 (1 egz.), specjalne GR (2 egz.) i samoloty wzorcowe (2 egz.). Pierwszym odebranym we Francji samolotem był Potez XXVGR w wersji rajdowej. Przeznaczony dla rajdu do Tokio został rozbity 24 V 1926 r. na trasie, w locie dostawczym do kraju. Następne były transportowane drogą morską z Cherbourga do Gdańska. Dostawy z Francji zostały zrealizowane na przełomie lat 1927/1928 r. (Wg [11]- z Francji dostarczono 16 egz., w 1927 r.).

W kraju na podstawie licencji w PWS w latach 1927-1929 zbudowano 125 samolotów Potez XXVA2 do lotu i dalsze 25 w częściach zamiennych. W Zakładach Mechanicznych Plage & Laśkiewicz (ZM PI&L) w latach 1928-1932 zbudowano 150 egz., w tym 100 w wersji A2 i 50 w wersji B2 (wg [1], natomiast wg [11]- 100 egz.). Samoloty Potez XXV miały być produkowane w firmie WWS ”Samolot”, ale w 1926 r. zamówienie zostało cofnięte. Wg [1]- razem wyprodukowano w kraju 275 samolotów kompletnych i 25 w częściach. Wg [1]- ogółem polskie lotnictwo wojskowe otrzymało 320 kompletnych samolotów Potez XXV, w tym 245 w wersji A2, 70 w wersji B2, 2 w wersji GR, 1 w wersji C2 i 2 wzorcowe. Nadano im numer typu 42.

W 1928 r. inż. Jerzy Rudlicki opracował projekt samolotu liniowego Lublin R-XVII będący wersją rozwojową samolotu Potez XXV wyposażoną w podwozie chowane w locie.

Potezy XXV były wprowadzane do jednostek od 1927 r. Pierwsze otrzymały je eskadry treningowe i szkoły lotnicze, a później eskadry liniowe. Stanowiły wyposażenie eskadr: 12 EL, 113 EMN, 211 ENN (kilka w 1928 r.), 211 EB (przejściowo w 1936 r.), Esk. Sztabowa przy 1 PL, 31, 32, 34, 35 EL, 41, 42 EL, 51, 54, 55 EL, Oddz. Wydzielony Porubanek — zalążek 53 ET, 61, 62, 64, 65 EL, 63 ET. W 2 PL było kilka Potezów XXV — jeden dyspozycyjny d-cy III Grupy Aeronautycznej, reszta w plutonie aerofoto i szkole pilotów przy 2 PL. Kilka przydzielono do szkół lotniczych. Pojedyncze samoloty używane były jako dyspozycyjne przez dowódców pułków. Po jednym do dwóch egzemplarzy przydzielono różnym jednostkom, np. Eskadrze KOP w Sarnach, Obozom LPW, Sekcji Badań IBTL i itd.

Potez XXV cieszył się dobrą opinią. Miał dobre osiągi, był prawidłowy w locie. Trzy Potezy XXV produkcji polskiej wzięty udział w rajdzie bałkańskim 13-23. 05. 1928 r. Warszawa- Bukareszt- Belgrad- Sofia- Konstantynopol- Jassy- Warszawa, natomiast 2-12. 08 1928 r., trzy Potezy uczestniczyły w II Locie Małej Ententy i Polski. W 1927 r. dostawę 33 samolotów Potez XXV oferowano Rumunii, do zamówienia jednak nie doszło.

W lotnictwie polskim używano następujących wersji:
- Potez XXVA2 - podstawowa wersja rozpoznawcza,
- Potez XXVB2 - lekki bombowiec dzienny, wersja francuska,
- Potez XXVA2 GR - samolot rajdowy, dalekiego zasięgu,
- Potez XXVB2 - lekki bombowiec dzienny, wersja opracowana w Zakładach Mechanicznych Plage & Laśkiewicz (ZM PI&L), różniąca szczegółami konstrukcji i większym udźwigiem bomb,
- Potez XXVC2 - samolot myśliwski eskortowy z silnikiem GR Jupiter, oferta francuska dla lotnictwa polskiego. Różnił się wymiarami i osiągami. Dysponowano jednym egz. Przekazany w 1929 r. z GSL był początkowo w IBTL, a później w 1 i 3 PL. W 1928 r. w PWS przewidziano możliwość budowy serii na 25 Potez XXVA2 z silnikiem GR Jupiter, ale wykonano je w wersji tradycyjnej z silnikami Lorraine-Dietrich,
- Potez XXVM2 - samolot myśliwski nocny, z silnikiem LD 12Eb. Jeden egzemplarz wyposażono w 2 k.m. pilota Vickers wz. 09 i poddano próbom w IBTL w 1932 r. W 113 EMN były używane standardowe A2 bez uzbrojenia bombowego, mające nie zmienione uzbrojenie,
- Potez XXVB2-BJ z silnikiem Bristol Jupiter VII, łożem silnikowym i osłoną pierścieniową z myśliwca PZL P-7a. W 1936 r. zamówiono w LWS przebudowę 50 egz. Prototyp oblatano w kwietniu 1936 r. W latach 1936-1937 przebudowano dalsze 46 egz. Przeznaczone do szkół lotniczych były jednak najpierw używane w eskadrach liniowych 61 i 62 do czasu wprowadzenia samolotów PZL-23 ”Karaś”. W szkołach lotniczych były używane do wybuchu wojny. Mając lżejszy i mocniejszy silnik samolot odznaczał się lepszymi osiągami i właściwościami w locie,
- Potez XXV ”Ślepak”, wersja z 1933 r. przeznaczona do szkolenia pilotów bez widoczności ziemi,
- Potez XXV holowniczy, wersja z 1933 r. przeznaczona do holowania rękawa strzeleckiego typu H. Na tą wersję przebudowano kilka egzemplarzy,
- Potez XXVA2 towarzyszący, przeznaczony do współpracy z artylerią stanowił wyposażenie 63 Esk. Towarzyszącej. Samolot był pozbawiony uzbrojenia bombowego, miał natomiast zabudowaną na stałe radiostację pokładową RKL/D i ciężarkowy podchwytywacz meldunków.

Poza wymienionymi wersjami dysponowano pojedynczymi egzemplarzami w wersjach specjalistycznych i eksperymentalnych:
- Potez XXV ze slotami, w 1929 r. w brytyjskiej wytwórni Handley Page zamontowano sloty na jednym egzemplarzu w wersji Potez XXV GR. W locie powrotnym 1. 11. 1929 r., rozbił się w Wogezach k. Oberhaslach, niedaleko Strassburga. W 1930 r. zabudowano słoty na drugim egzemplarzu.
- Potez XXVA2 aerofotogrametryczny, zbudowany w 1930 r. Wykonywał loty dla potrzeb Wojskowego Instytutu Geograficznego.

Od 1936 r. do eskadr liniowych zaczęto wprowadzać samoloty PZL-23 ”Karaś”, za wycofywane Potezy XXV skierowano do szkół lotniczych i eskadr treningowych. Zmodernizowane w ZM PI&L samoloty Potez XXVB2-BJ okazały się na swój sposób rewelacyjne. Przydzielone do eskadr 6 PL: 61 EL i 62 EL były tam najdłużej używane w roli bojowych — do marca 1939 r., czyli do rozformowania tych eskadr, dla których nie starczyło już ”Karasi”.

Pod koniec 1938 r. posiadano 232 Potezy XXV, z tego 43 w wersji B2 w eskadrach liniowych, 189 A2 w szkołach i eskadrach treningowych. Do lata 1939 r. wszystkie były już wycofane z eskadr liniowych, stając się w całości sprzętem pomocniczym. W roli samolotów szkolnych Potezy XXV były używane w CWOL/OSL i OSP w Dęblinie, LSSiB w Grudziądzu, CSPPL i CWTL w Bydgoszczy, CWL-1/ Eskadra Szkolna Obserwatorów, SPRL Radom, CWL-2/ SPLdM Krosno, Oddział Służby Lotnictwa Winiary, a ponadto w eskadrach treningowych pułków i innych jednostek lotniczych. Znajdujące się w pułkach latem 1939 r. były wykorzystane do działań operacyjnych. Na przykład w sierpniu 1939 r. Potezy XXV z aerofoto 2 PL wykonywały loty rozpoznawcze, fotografując rejony przygraniczne na Słowacji.

W kampanii wrześniowej tylko nieliczne wykorzystano do lotów rozpoznawczych lub łącznikowych. Znalazły się one w Plutonie Lotniczym Warszawskiej Brygady Pancerno-Motorowej, w IV Plutonie Esk. Ćwiczebnej Obserwatorów SPL Dęblin, w plutonie lotniczym por. obs. Zbigniewa Osuchowskiego oraz w Czechosłowackiej Eskadrze Rozpoznawczej. 17.09. 1939 r. jeden Potez XXV został zestrzelony przez Rosjan w okolicy Trembowli. W Rumunii znalazł się jeden ewakuowany samolot tego typu. Na lotniskach w Warszawie, Dęblinie, Krakowie, Lwowie, Małaszewiczach pozostało kilkadziesiąt unieruchomionych maszyn. Wiele ewakuowanych na wschód zostało zagarniętych przez Rosjan. Przydzielono je do szkół lotniczych. Przynajmniej jeden Potez XXVA2 został wyremontowany przez Niemców w Mielcu.

W I połowie 1940 r. na samolotach Potez XXV latali również Polacy, lotnicy Polskich Sił Powietrznych we Francji. Używane były do lotów szkolnych w:
- ośrodku szkoleniowym w Caen,
- Szkole Strzelców Lotniczych w Châteauroux,
- ośrodku szkoleniowym w Clermont Ferrand,
- ośrodku szkoleniowym w Cazaux,
- Casablance (północna Afryka),
- Centrum Wyszkolenia w Rabacie,
- Szkole Strzelców Samolotowych w Blidzie w Algierii,
- Centrum Wyszkolenia w Rennes,
- Szkole Pilotażu nr 101 ( de Pilotage No 101) w St Cyr,
- Centrum Wyszkolenia (Centre d'Instruction) w Pau,
- bazie lotniczej Blida-Maison Blanche (północna Afryka),
- EO no 152 I Groupe d'Instruction w Bordeaux,
- E.P.P. Bordeaux-Mérignac,
- CIO Anault,
- CIR 131 Villacoublay,
- Ecole d'Observation no 151 Verailles-Villacoublay,
- CIR Tours.

Konstrukcja:
Dwumiejscowy półtorapłat o konstrukcji drewnianej.
Płaty dwudźwigarowe drewniane. Płat górny trójdzielny, dolny dwudzielny. Pokrycie noska do 1 dźwigara sklejką, reszta płótnem.
Kadłub kratownicowy drewniany z wykrzyżowaniem części tylnej z drutu stalowego. Pokrycie: przód blachą duraluminiową część środkowa sklejką, część tylna płótnem z grzbietem oprofilowanym sklejką. Kabiny odkryte.
Podwozie klasyczne stałe.

Uzbrojenie-1 stały karabin maszynowy pilota Vickers wz. 09/18 kal. 7,9 mm i 2 ruchome karabiny maszynowe obserwatora Vickers wz. F kal. 7,9 mm. Udźwig bomb- zależnie od wersji i zadania: 288 kg lub 488 kg.

Wyposażenie- rakietnica sygnalizacyjna Perkun, fotokarabin wz. K-28, radiostacja pokładowa RKUL lub RKL/D, aparaty fotograficzne wbudowane F1 lub F2, albo Kolberg KWF-30 lub KWF-70 , oraz ręczny KR; ruchomy reflektor pokładowy 500 W, dwie prądnice śmigiełkowe po 500 W, gaśnice pokładowe.

Silnik:
- podstawowy: rzędowy Lorraine-Dietrich 12 Eb o mocy nominalnej 331 kW (450 KM) i startowej 352 kW (478 KM). - pojedyncze egzemplarze wyposażono doświadczalnie w silniki: rzędowy Renault 12 KG o mocy 353/368 kW (480-500 KM) i gwiazdowy Gnôme- Rhône Jupiter 9Ad o mocy 309/331 kW (420-450 KM),
- Potez XXVB2-BJ miały silnik gwiazdowy Bristol ”Jupiter VIIF” o mocy nominalnej 353 kW (480 KM) mocy maksymalnej 383 kW (520 KM).

Dane techniczne Potez XXVA2 (wg [1]):
Rozpiętość- 14,143 m, długość- 9,095 m, wysokość- 3,59 m, powierzchnia nośna- 47,0 m2.
Masa własna- 1547 kg, masa użyteczna- 411 kg, masa całkowita- 1958 kg.
Prędkość max- 209 km/h, wznoszenie- 5,0 m/s, pułap- 6500 m.

Dane techniczne Potez XXVB2 (wg [1]):
Rozpiętość- 14,2 m, długość- 9,2 m, wysokość- 3,5 m, powierzchnia nośna- 51,4 m2.
Masa własna- 1407 kg, masa użyteczna- 903-1103 kg, masa całkowita- 2310-2510 kg.
Prędkość max- 178-190 km/h, wznoszenie- 2,45-3,0 m/s, pułap- 3500-4450 m, zasięg- 550 km.

Dane techniczne Potez XXVC2 (wg [1]):
Rozpiętość- 11,2 m, długość- 8,85 m, wysokość- 3,5 m, powierzchnia nośna- 39,0 m2.
Masa własna- 1300 kg, masa użyteczna- 450 kg, masa całkowita- 1750 kg.
Prędkość max- 220 km/h, wznoszenie- 4,76 m/s, pułap- 6800 m.

Dane techniczne Potez XXVB2-BJ (wg [10]):
Rozpiętość- 14,2 m, długość- 8,7 m, wysokość- 3,5 m, powierzchnia nośna- 51,4 m2.
Masa własna- 1450 kg, masa użyteczna- 1100 kg, masa całkowita- 2550 kg.
Prędkość max- 224 (wg [1]- 232) km/h, prędkość przelotowa- 180 km/h, Prędkość minimalna- 85 km/h, pułap- 4500 (wg [1]- 7300) m, zasięg- 760 km.

Galeria

  • Samolot liniowy Potez XXV TOE. (Źródło: archiwum).
  • Samoloty liniowe Potez XXV w locie. (Źródło: Lotnictwo Aviation International nr 4/1991).

Źródło:

[1] Morgała A. ”Samoloty wojskowe w Polsce 1924-1939”. Wyd. Bellona. Warszawa 2003.
[2] Chwałczyk T., Glass A. ”Samoloty PWS”. Wydawnictwo Komunikacji i Łączności. Warszawa 1990.
[3] Lalak Z. ”Zastosowanie bojowe Potezów 631, 633 i 63.11”. Nowa Technika Wojskowa nr 3/1996.
[4] Belcarz B. ”Wojtek z Rennes”. Lotnictwo z szachownicą nr 4.
[5] Belcarz B. ”Polacy w Tours”. Lotnictwo z szachownicą nr 19.
[6] Mazur W. ”Eksport polskiego sprzętu lotniczego do Rumunii w latach 1926-1939”. Lotnictwo nr 12/2006.
[7] Belcarz B. ”Od LeO do Martina”. Lotnictwo nr 3/2004.
[8] Belcarz B. ”Klucze spontaniczne polskich myśliwców we Francji 1940 r”. Lotnictwo nr 10/2004.
[9] Belcarz B. ”Mizgojan i Larczycki”. Lotnictwo z szachownicą nr 24 i 25.
[10] Glass A. ”Polskie konstrukcje lotnicze do 1939”. Tom 2. Wydawnictwo STRATUS. Sandomierz 2007.
[11] Belcarz B. ”Polskie lotnictwo we Francji 1940”. Wydawnictwo STRATUS. Sandomierz 2002.
[12] Pawlak J. ”polskie eskadry w Wojnie Obronnej 1939”. Wydawnictwo Komunikacji i Łączności. Warszawa 1982.
[13] Domański J. "Samolot liniowy Potez XXV". Żołnierz Polski nr nn.
blog comments powered by Disqus