Mikojan MiG-21 (Modernizacje) / Użytkownicy, 1993
("Sabre-2", F-7M "Airaguard", Super F-7, "Bizon", MiG-21-93, MiG-21-96, MiG-21-98, MiG-21-2000, MiG-21 "Lancer")

Samolot myśliwski. ZSRR/Rosja.
Samolot myśliwski Mikojan MiG-21 ”Lancer C” rumuńskiego lotnictwa wojskowego.
(Źródło: Eurocopter via ”Wikimedia Commons”).

Od 1959 r., kiedy ruszyła produkcja seryjna pierwszej jego wersji- przechwytującego dziennego myśliwca bez uzbrojenia rakietowego MiG-21F, do końca lat 1990-tych był znaczącym elementem światowego bilansu sił powietrznych. Jest też najpowszechniej i najdłużej produkowanym samolotem naddźwiękowym na świecie. W ZSRR był produkowany do 1987 r. (od 1978 r. prawie wyłącznie na eksport), a w Chinach jego produkcja pod oznaczeniem Shenyang J-7 (eksportowe F-7) trwała nadal. Samolot trafił na uzbrojenie rekordowej ilości ok. 55 krajów. W 1998 r. nadal znajdował się na uzbrojeniu około czterdziestu państw zarówno trzeciego świata, jak i Europy. Liczbę MiG-21 w jednostkach liniowych szacowano na od 3000 do 5000 egz. Wiele krajów zamierzało eksploatować MiGi-21 jeszcze przez kilkanaście lat. Pod względem większości osiągów nadal były one akceptowalne, przestarzałe było ich wyposażenie i uzbrojenie. Cały szereg krajów podjęło próby modernizacji MiG-21.

Nowe wyposażenie lub zestawy do modernizacji oferował twórca MiG, noszący nazwę WPK MiG-MAPO oraz Chiny i szereg firm państw zachodnich. Najbardziej zaawansowane modernizacje to rosyjski MiG-21-93 (nazywany także MiG-21-96) oraz izraelski MiG-21-2000. Obie bazowały na komponentach, opracowanych dla znacznie nowszych maszyn, odpowiednio: Mikojan MiG-29 i IAI "Lavi". Zarówno MiG-21-93 w wersji z częściowo francuską awioniką oraz wersji całkowicie rosyjskiej, jak i MiG-21-2000 zostały oblatane i znalazły pierwszych odbiorców. Inne modernizacje oferował przemysł chiński, francuski, brytyjski, włoski i amerykański. Firmy europejskie proponowały głównie zastosowanie nowego radiolokatora i awioniki.

Firma Grumman prowadziła prace nad kompleksową przebudową samolotu, obejmującą wymianę całego przodu kadłuba wraz z kabiną na nowy, z bocznymi wlotami powietrza. Propozycja była adresowana do Chin, które aktywnie współpracowały przy jej realizacji. Amerykanie zaproponowali wymianę całej przedniej części kadłuba z centralnym wlotem powietrza na nową z dwoma wlotami bocznymi. W nosie przewidziano zainstalowanie nowoczesnej stacji radiolokacyjnej (np. APG-66 z myśliwca Northrop F-20). Zaplanowano też nową kabinę pilota i całkowitą wymianą awioniki. Z J-7 miały pozostać skrzydła, tylna część kadłuba z usterzeniem i silnik. Projekt nazwany w 1988 r. "Sabre-2", nie wyszedł poza stadium modelu (był zapewne zbyt kosztowny). Wspułpraca amerykańsko-chińska aż do gwałtownego ochłodzenia stosunków między oboma krajami po wydarzeniach w 1989 r.

Chiny planowały dokonać podobnej modernizacji własnymi siłami. Planują przy tym zastosowanie nowoczesnego silnika R-33 (z samolotu Mikojan MiG-29) lub AL-31 (z samolotu Suchoj Su-27). Prowadziły kampanię reklamową samolotu F-7M "Airaguard" wyposażonego w radar GEC Ferranti Skyranger lub GEC Marconi Bluehawk i inne urządzenia pokładowe produkcji zachodniej. W chińskich materiałach reklamowych znajdowały się zdjęcia modelu samolotu Super F-7 przypominającego zarzucony "Sabre-2". Miałby on być przystosowany do przenoszenia rakiet powietrze-powietrze średniego zasięgu.

W pierwszej połowie lat 1990-tych również amerykańska firma Martin Marietta zaoferowała gotowość modernizacji samolotów MiG-21 nie precyzując wszakże jej zakresu.

We wrześniu 1991 r. na zapotrzebowanie Indii WPK MiG-MAPO opracowało modernizację samolotu MiG-21bis pod oznaczeniem MiG-21-93 (początkowo nosił oznaczenie MiG-21I). Pierwszy demonstrator, jeszcze niekompletny, wystartował 25.05.1995 r. Drugi otrzymał już kompletne wyposażenie, z tym, że wszystkie systemy na nim są rosyjskie. W marcu 1996 r. podpisano kontrakt na modernizację 125 samolotów MiG-21bis, z opcją na kolejne 50 samolotów. 3.10.1998 r. w Niżnym Nowgorodzie wystartował pierwszy z dwóch egzemplarzy indyjskiego MiG-21-93 przerobionych w Rosji. Po tych dwóch egzemplarzach, kolejne 123 samoloty będą modernizowane w Hindustan Aeronautics Limited w Nasik. Indie wybrały rosyjski radar ”Kopjo” oraz 10 systemów zagranicznych. Samoloty miały być w wariancie myśliwca walki powietrznej. Samoloty indyjskie nosiły oznaczenie MiG-21bisUPG (znaną bardziej jako ”Bizon”).

W dalszej kolejności proponowano wymianę silnika na mocniejszy i ekonomiczniejszy RD-33 (5000/8139 daN), jednoczęściowy przedni wiatrochron, RSBN, transponder SO-69M (SO-72), wyrzutnie dipoli zakłócających i pułapek termicznych BWP-30-26M wkomponowane w przejście skrzydło-kadłub, gruntowna zmiana tablicy przyrządów połączona z wprowadzeniem wielofunkcyjnego monitora.

W 1998 r. kilka innych krajów było zainteresowanych rosyjską modernizacją MiG-21. Najbliższy podpisania był kontrakt z Wietnamem na czysto rosyjski wariant modernizacji MiG-21-93, bez wyposażenia innych producentów. Wietnam posiadał ok. 100-120 samolotów MiG-21 nadających się do modernizacji. Inni zainteresowani to Algieria, Bułgaria, Syria, Chorwacja, Egipt, Etiopia. Indie po kupieniu rosyjskiej modernizacji MiG-21-93 mają zamiar realizować ją także dla innych państw. W maju 1997 r. podpisały umowę na modernizację 29 samolotów dla Laosu.

Obok kompleksowych modernizacji MiG-21-93 i MiG-21-98, Mikojan oferował również ”małą modernizację” nazwaną MiG-21-98-2 i polegającą na założeniu na stare MiG-21 rakiety R-73 oraz sprzężonego z nią nahełmowego układu wskazywania celów.

Ok. 1998 r. ANPK MiG im. Mikojana rozpoczął prace nad modernizacją, nazwaną MiG-21-98 i przeznaczoną głównie dla starszych wersji MiG-21. Samolot otrzyma nowszy i mniejszy radar. Rozważanych było kilka propozycji, w tym rosyjskie NIIP ”Osa” i Fazotron ”Moskit” oraz francuski Thomson RS-400 ”Compact”. Wybór radaru jest zależny od zamawiającego, a także od dostępności radaru. Nowa propozycja MiG-21-98 jest oparta na doświadczeniach z samolotem Mikojan MiG-29SMT i ma mieć lepszą organizację awioniki oraz pola informacyjnego pilota niż MiG-21-93. Dla samolotów szkolnych Mikojan MiG-21UM oferowana jest modernizacja MiG-21UM-97. W 1998 r. pierwszy z dwóch eksperymentalnych MiG-21-93 był adaptowany do montażu nowego radaru przeznaczonego dla MiG-21-98, prace te miały być zakończone wiosną 1999 r.

Izraelska firma IAI Lahav zmodernizowała etiopski samolot MiG-21MF od standardu MiG-21-2000 ”Lancer”. Modernizacja została zamówiona przez Laos i Rumunię. Modernizacja dla Laosu dotyczyła niewielkiej ilości samolotów (być może 12) i miała dość ograniczony zakres. W modernizacji samolotów rumuńskich uczestniczyła izraelska firma Elbit i rumuńskie lotnicze zakłady remontowe Aerostar. Zaplanowano modernizację 110 samolotów co najmniej trzech wersji do trzech standardów: 25 egz. ma być myśliwcami przechwytującymi z możliwością zwalczania celów naziemnych, 75 ma pełnić głównie zadania uderzeniowe (z zachowaniem zdolności zwalczania celów powietrznych), a 10 to dwumiejscowe samoloty szkolno-bojowe z radiolokatorem takim samym jak wersja uderzeniowa. Do pierwszej modernizacji wybrano samoloty MiG-21 wersji 96A (MF), pozostałe przebudowywane maszyny, to MiG-21M i MiG-21UM. Głównym celem modernizacji było zwiększenie skuteczności bojowej samolotów poprzez zastosowanie nowego wyposażenia elektronicznego z minimalnymi zmianami konstrukcji płatowca.

Prace podjęto pod koniec 1993 r. i pierwsze trzy maszyny przebudowywano w Izraelu (oblot wersji dwumiejscowej miał miejsce 8.05.1993 r., a wersji jednomiejscowej 23.08.1995 r.). Później większą część prac wykonywały zakłady Aerostar. Do sierpnia 1998 r. zmodernizowano 56 samolotów, najwięcej do standardu uderzeniowego. Maszyny te, po przebudowie i oblataniu, przekazano do jednej z rumuńskich jednostek, której eskadra osiągnęła wstępną gotowość operacyjną 8.05.1997 r. Firmy izraelskie i rumuńskie liczą na kontynuację prac poza 1999 r. dzięki pozyskaniu zamówień z krajów trzecich. Wchodziły tu w rachubę głównie kraje trzeciego świata, np. prowadzone były rozmowy Izraela z Etiopią.

Latem 1998 r. Elbit uzyskał zgodę Rumunii na przekazanie Etiopii 10 gotowych ”Lancerów” w zamian za obietnicę współudziału w modernizacji dalszych maszyn z tego kraju. Pokazany w Farnboroug w 1998 r. samolot ”Lancer III” zbudowany na bazie samolotu Mikojan MiG-21bis był wynikiem współpracy firm z obu krajów. Próby nowego samolotu prowadzono od 1995 r. w Izraelu. W 1999 r. Chorwackie ministerstwo obrony planowało modernizację myśliwców MiG-21 przez izraelskie zakłady Elbit i rumuńskie Aerostar. Pierwsza partia obejmowałaby modernizację 12 MiG-21bis i dwa dwumiejscowe MiG-21UM. Łącznie Chorwaci chcieli zmodernizować 28 maszyn do standardu ”Lancer III”.

Konstrukcja:

Uzbrojenie:
- MiG-21-93- kierowane pociski rakietowe powietrze-powietrze R-3S, R-13, R-27, R-60M, R-73 i R-77, bomby kierowane telewizyjnie KAB-500Kr, kierowane pociski rakietowe powietrze-ziemia Ch-31 A/P, Ch-25MPU, Ch-35, niekierowane pociski rakietowe S-24B, zasobniki UB-16-57UMP lub UB-32A z npr S-5, B-8M1 z npr S-8 i B-13Ł.
- MiG-21”Lancer”- stałe, dwulufowe działko GSz-23L (w samolotach myśliwskich i uderzeniowych). Podwieszane- 2 lub 4 kierowane pociski rakietowe powietrze-powietrze typu: R-3S, R-60M, R-73, ”Python-3”, Matra ”Magic” i ”Shafrir-2”, bloki niekierowanych rakiet kal. 57 mm typu UB-16 (cztery) i UB-32 (dwa) oraz bomby ”Opher” z termowizyjnym układem samonaprowadzania, bomby kierowane laserowo ”Griffin” oraz bomby konwencjonalne o wagomiarze do 500 kg. Maksymalny udźwig uzbrojenia- 1500 kg.

Wyposażenie:
- MiG-21-93- stacja radiolokacyjna Fazotron ”Kopjo”, celownik nahełmowy Szczel-3UM, system nawigacyjny Sextant Totem 221G, wyposażenie radiowe (radiostacja, radiowysokościomierz, radiokompas, transponder), stacja ostrzegawcza EWS-A, wyrzutnia pułapek cieplnych BWP-1F, system wideorejestracji, aktywna stacja walki radioelektronicznej,
- MiG-21-98- stacja radiolokacyjna- przewidywane typy: NIIP ”Osa” i Fazotron ”Moskit” lub francuski Thomson RS-400 ”Compact”,
- MiG-21”Lancer”- wielofunkcyjny, dopplerowski radar Elta EL/M-2032B (w wersji przechwytującej) lub Elta EL/M-2001B (w wersji uderzeniowej i szkolnej), celownik optyczny sprzężony z wyświetlaczem danych na wiatrochron (HUD), nahełmowy układ wskazywania celów DASH. Dwie radiostacje firmy Reutech, rejestrator SAIMS, aparatura IFF. Podświetlacz celów, podwieszony w zasobniku ”Litening”.
Aparaturę nawigacyjna: bezwładnościowy układ nawigacji z żyroskopami firmy Litton Italiana, korygowanym przez GPS firmy Allied Signal, układ ILS.
Kompleks samoobrony samolotu: układ ostrzegania o opromieniowaniu wiązką radiolokacyjną Elisra SPS-20, czujniki optyczne, współpracujące z wyrzutnikami flar, przewiduje się możliwość podwieszania kontenera z aktywną aparaturą zakłócającą.

Silnik:
- MiG-21-93- R-25-300.

Dane techniczne MiG-21-93 (wg [7]):
Rozpiętość- 7,15 m, długość- 14,5 m.
Masa startowa normalna- 8900 kg, masa startowa max- 10 400 kg.
Prędkość max- 2175 km/h, pułap praktyczny- 17 000 m, zasięg bez zbiorników dodatkowych- 1530 km, zasięg ze zbiornikami dodatkowymi- 2100 km.

Użytkownicy.

Samolot MiG-21 był eksploatowany w siłach powietrznych ponad 50 państw! Według danych rosyjskich fabrycznie nowe samoloty otrzymało 35 państw. Pozostałe w posiadanie MiG-21 weszły w wyniku otrzymania ich z zapasów lotnictwa radzieckiego (rosyjskiego), w wyniku reeksportu, rozpadu i powstania nowych państw itp. Są to:

- Afganistan- liczba dostarczonych MiG-21F-13 oraz data ich wprowadzenia do służby nie są znane. Jak się ocenia, pierwsza dostawa MiG-21MF obejmowała w przybli­żeniu 40 samolotów. W 1990 r. szacowano, że już ok. 70 egz. MiG-21MF, MiG-21bis i MiG-21UM stanowiło wyposażenie dwóch pułków myśliwsko- bombowych. W 1980 r. eksploatowano ok. 50 egz. MiG-21F-13 i MiG-21PF przystosowanych do zadań szturmowych. Nieznaną bliżej liczbę MiG-21UM. MiG-21PFM i MiG-21MF posiadała Akademia Lotnicza uloko­wana w Mazar-e-Sharif. Mimo strat zadawanych przez Mudżahedinów, liczba MiG-21 w lotnictwie afgańskim zapewne nie ule­gała wielkim zmianom dzięki stałym dostawom z ZSRR. Liczba samo­lotów utraconych podczas wojny domowej nie jest znana,

- Albania- w listopadzie 1970 r. otrzymała z Chin 12 egz. F-7. Dwa z nich utracono w wypadkach w latach 1974 i 1982. Stanowiły one wyposażenie dwóch eskadr myśliwskich pułku noszącego numer 5646,

- Algieria- pierwsza partia licząca sześć z 37 zamówionych MiG-21F-13 została dostarczona z ZSRR w 1965 lub 1966 r. Podczas Wojny Sześciodniowej w 1967 r. kilka z nich przeleciało do Egiptu- 6 egz. jest wymienianych wśród zdobytych przez wojska izraelskie na lotnisku El Arish na Synaju. Trzy lata później Algieria miała co najmniej 35 egz. MiG-21 w trzech eskadrach, zgrupowanych w jednym Pułku Lotnictwa Myśliwskiego Obrony Powietrznej. W 1978 r. lotnictwo algierskie miało nowo­cześniejsze wersje MiG-21MF i zapewne MiG-21bis, co pozwalało oceniać ogólną liczbę tych samolotów na 90 egz. Algierskie lotnictwo wojskowe miało wówczas tylko kilka dwumiejscowych samolotów treningowych (prawdopodobnie wersji MiG-21U), jako że szkolenie pilotów odbywało się głównie w Egipcie i ZSRR. W 1994 r. Algieria przypuszczalnie posiadała ok. 80 MiG-21MF i MiG-21bis i nieznaną bliżej liczbę samolotów szkolnych,

- Angola- lotnictwo wojskowe Angoli zostało utworzone w połowie 1976 r. i jego pierwszy sprzęt stanowiły samoloty porzucone przez Força Aérea Portuguesa oraz 8 egz. MiG-21MF dostarczonych przez ZSRR. Początkowo pilotami MiG-21 byli portugalscy najemnicy szkoleni na Kubie oraz Kubańczycy. Wkrótce potem nieznana liczba MiG-21 została przetransportowana droga lotniczą do stolicy kraju, Luandy. Największa liczba używanych jednocześnie MiG-21 prawdopodobnie nigdy nie przekroczyła 80 egz. W 1991 r. była ona oceniana na nie mniej niż 50 samolotów. Wśród personelu obsłu­gującego wspomniane maszyny przeważał personel z Kuby i NRD. W latach 1981- 1982 doszło do walk samolotów MiG-21 z południowoafrykańskimi samolotami Dassault-Breguet ”Mirage F1CZ”. Samoloty RPA zestrzeliły wówczas trzy MiG-21, wszystkie zwycięstwa odniósł jeden pilot- mjr Rankin. Czarnoskóry pilot angolańskiego MiG-21bis nr C-340 uciekł do RPA,

- Azerbejdżan- w połowie lat 1990- tych lotnictwo azerskie posiadało kilka samolotów MiG-21 używanych jako maszyny szturmowe, wobec zupełnego braku sa­molotów w lotnictwie przeciwnika- Armenii. Wiadomo, iż jeden MiG został zestrzelony przez karabaską ar­tylerię przeciwlotniczą 31.10.1992 r. lub 1.11.1992 r., a następne 15.01., 22.07. i 20.09.1993 r.,

- Bangladesz- w 1973 r. ZSRR dostarczył do Bangladeszu 12 egz. MiG-21MF i dwa MiG-21U. W połowie lat 1990- tych prawie wszystkie samoloty dostarczone w 1973 r. zostały uziemione z powodu braku części zamiennych. Po śmierci premiera Mujibura Rahmana i zmianie rządu, zakupiono pod koniec 1989 r. w Chinach 16 egz. F-7M i 4 egz. FT-7 w 1990 r.,

- Bułgaria- przypuszcza się. że w czasach, gdy MiG-21 stanowił jego podstawowe wyposażenie lotnictwo bułgarskie dysponowało ok. 120 samolotami z rodziny MiG-21PFM / MiG-21MF, oraz kilkoma rozpoznawczymi MiG-21R i szkolnymi MiG-21U w trzech pułkach lotniczych. Od 1994 r. pełny ciężar obrony przestrzeni powietrznej Bułgarii przejęły nowsze Mikojan MiG-23 i Mikojan MiG-29, podczas gdy zadania szturmowe przypadły jednostkom latającym na Suchoj Su-25 i Suchoj Su-22. Wobec tego liczba eksploatowanych MiG-21 znacznie spadła. Pozostało prawdopodobnie nie więcej jak 60 egz. MiG-21MF i MiG-21bis, ok. 15 egz. MiG-21UM i zapewne 6 egz. MiG-21R,

- Burkina Faso- przeciągający się konflikt graniczny z Mali doprowa­dził w Boże Narodzenie 1985 r. do wybuchu otwartej woj­ny. Była to jedyna okazja do operacyjnego wykorzystania MiG-21 nieznanej wersji, z których przynajmniej 2 pozostawały na stanie w połowie lat 1990- tych. Upadek ZSRR spowodował, że Burkina Faso przestały wykazywać zainteresowanie sprzętem produkcji radzieckiej i rosyjskiej,

- Chorwacja- samoloty MiG-21bis stanowiły trzon lotnictwa chor­wackiego. W chwili utworzenia lotnictwa chorwackiego wszystkie weszły w skład 1 Eskadry Myśliwskiej. Pierwszy myśliwiec przy­prowadził 4.01.1992 r. na lotnisko w Puli kpt. Danijel Borović, uciekając z lotnictwa jugosłowiańskiego. Samolot ten otrzymał chorwacki numer 101. 24.06.1992 r. został on zestrzelony przez bo­śniacką 327 Brygadę Artylerii Przeciwlotniczej. Kolejny MiG-21bis ze 124 Eskadry Myśliwskiej Jugosławii, przyleciał do Zagrzebia 15.05.1992 r. z pilotem Ivanem Selakiem za sterami. MiG-21bis również ze 124 Eskadry Myśliwskiej przyle­ciał do Splitu 15.05.1992 r. Jeden MiG został omyłkowo zestrzelony przez własną artylerię przeciwlotniczą. Ostatnie loty bojowe MiG-21 wykonały podczas operacji Bljesak (Błysk), Ljeto 95 (Lato 95) i Oluja (Burza)- w ich trakcie każdy pilot wykonywał na­wet do sześciu lotów bojowych dziennie! Zapewne już wtedy stan samolotów MiG-21 przekroczył 10 samolotów wersji MiG-21bis. Kolejne MiG-21bis i przynajmniej 4 MiG-21UM zostały nielegalnie zakupione najprawdopodobniej na Ukrainie, Białorusi lub w Niemczech,

- ChRL- w 1961 r. Chiny zakupiły prawa do produkcji licencyjnej MiG-21F-13, jednak z powodu kryzysu w stosunkach chińsko- radzieckich nie doszło do jej uruchomienia. Dopiero w 1967 r. rozpoczęto wyposażanie jednostek lotnictwa chińskiego w myśliwiec J-7 będący kopią tego samolotu. Jak się ocenia, masowa produkcja na własne potrzeby osiągnęła poziom 2500 samolotów wersji podstawowej, z czego około 300 znajdowało w połowie lat 1990- tych się na etatowym wyposaże­niu jednostek pierwszej linii, a 200 dalszych, stanowiących rezerwę i mogło być w każdej chwili przystosowanych do działania w wypadku zagrożenia. Na początku lat 1970- tych dostarczono Chinom kilka MiG-21PF, jednak wbrew oczekiwaniom samolot ten nie stał się następcą wersji F-13. Opierając się na rachunku ekonomicznym i znajomości konstrukcji posta­nowiono rozwijać najstarszą odmianę MiG-21. Jego pierwsza produkowana seryjnie modyfikacja jest znana jako J-7II, a proponowane zagranicznym odbiorcom mają oznaczenia F-7. Dwumiejscowa wersja szkolno- treningowa nosi nazwę FT-7 lub JJ-7 w zależności od tego czy przeznaczona jest na eksport, czy do służby w Chinach. Była ona rozwijana równolegle z innymi wersjami rozwojowymi J-7 / F-7 i znajdowała szerokie zastosowanie w lotnictwie chińskim. Wersje rozwojowe były eksportowane, m.in. do: Albanii, Bangladeszu, Egiptu, Iranu, Pakistanu i Tanzanii,

- CSRS (Czechy)- pierwsze MiGi-21F-13 zostały dostarczone w 1962 r., a już rok później pierwszy zbudowany w Czecho­słowacji samolot tego typu opuścił linię montażową zakła­dów Aero Vodochody. Łącznie zbudowano 194 samolo­ty, z których wszystkie, lub większość, trafiły do lotnictwa Czechosłowacji. Prawdopodobnie pewna ich liczba została przekazana lotnictwu NRD. Czechosłowacja stała się stałym odbiorcą kolejnych wersji MiG-21, oprócz MiG-21bis, jako że zaczęła otrzy­mywać inne MiG-i zanim ten wariant stał się dostępny. Za rządów komunistycznych, czechosłowackie MiG-21 były zgrupowane w dwóch wielkich związkach taktycznych: 7 Armia Powietrzna miała trzy pułki myśliwskie, a 10 Armia- odpowiedzialna za wsparcie naziemne Środkowej Grupy Wojsk Radzieckich i jej bezpośrednio podległa- trzy dalsze. Przed podziałem państwa na Czechy i Słowację (31.12.1992 r.) lotnictwo czechosłowackie miało samoloty w wersjach przechwytujących i szkolnych (MiG-21PFM izdielije 94A, MiG-21PFM izdielije 94N- w CSRS znane lokalnie pod ozna­czeniem MiG-21PFMA, gdzie ostatnia litera oznaczała atom, chodzi o wersję przeznaczoną do przenoszenia broni jądrowej, aż 77 egz. MiG-21MF, MiG-21UM i MiG-21US), oraz 14 rozpoznawczych MiG-21R. Jak uzgodniono w umowie o podziale Czechosłowa­cji, 1.01.1993 r. na własność Czech przeszło 87 MiG-21 (bojowych i szkolnych) oraz 15 rozpoznawczych MiG-21R z ogólnej liczby 164 samolotów tego typu. Po­stanowiono kontynuować eksploatację tych samolotów biorąc pod uwagę możliwość modyfikacji aż do zakupienia myśliwców produkcji zachodniej, pozbywając się jednocześnie samolotów Mikojan MiG-29 i zalatu­jąc na śmierć samoloty Mikojan MiG-23. Planowana modernizacja miała objąć 24- 36 samolotów, a pozostałe przeznaczono do kasacji. Jednak zamiary podniesienia standardu czeskich MiG-21 były neutrali­zowane przez kolejno pojawiające się opcje: w 1994 r. (powstrzyma­na przez parlament z powodu poszukiwania innych rozwiązań i ofertę ex-belgijskich F-16), w 1995 r. (po pojawieniu się szansy na nabycie F/A-18 lub Dassault-Breguet "Mirage 2000") i wreszcie w 1996 r. (w związku z możliwością przystąpienia do programu SAAB JAS-39 "Gripen"). W rezultacie uznano, iż modyfikacja sprowadzi się do wyposażenia samolotów w odbiornik GPS i system rozpoznawczy Mk. XII. W dniu 1.04.1995 r. Czechy posiadały 69 egz. MiG-21MF, 20 egz. MiG-21UM i 5 egz. MiG-21US,

- Egipt- w 1962 r. lotnictwo egipskie otrzymało pierwszą partię liczącą 40 egz. MiG-21F-13, co pozwoliło na  sformowanie pierwszej jednostki w pełni wyposażonej w samoloty naddźwiękowe. Dzięki dalszym dostawom 1.06.1967 r. Egipt miał już 163 samoloty wersji MiG-21F-13, MiG-21PF i MiG-21PFM (typ 77) w sześciu dywizjonach (czyli dwóch pułkach). Egipcjanie, jako jedyny zagraniczny użytkownik, dostali również samoloty MiG-21PF-SPS (znanego również jako MiG-21PFS). Od tego czasu Egipt zazwyczaj miał ok. 150 egz. mimo stale ponoszonych strat w walkach z lotnictwem izraelskim. Tracone samoloty zastępowano innymi z kolejnych przyspieszonych i regularnych dostaw radzieckich, z których pierw­sza wielka od czasu Wojny Sześciodniowej zawierała około 100 egz. MiG-21 i Mikojan MiG-19. Od kwietnia 1970 r. do Egiptu dostarczano MiG-21MF oraz MiG-21RF, jednak były one obsługiwane wyłącznie przez personel radziecki, a samoloty stanowiły wyposażenie pięciu półautonomicznych eskadr. Podczas wojny z Izraelem w 1973 r. do Egiptu przetransportowano drogą powietrzną znaczną liczbę samolotów MiG-21, a niewielkie ich dostawy w 1974 r. były ostatnimi podczas trwającego dwanaście lat mariażu egipsko- radzieckiego. Po ustaniu radzieckiej pomocy w marcu 1976 r., dostępność części zamiennych stała się warunkiem utrzymania większości egipskich samolotów w kondycji lotnej. Pewnej pomocy technicznej udzielały przedsiębiorstwa zachodnioeuropejskie, głównie brytyjskie. Przyczyniło się to w znacznym stopniu do powrotu wielu samolotów do służby operacyjnej. Dołączyło do nich 50 innych maszyn wysłanych na remonty generalne do ZSRR, jednak ok. setki samolotów z tej samej partii nigdy nie zostało Egiptowi zwróconych. Na początku lat 1980- tych Egipt otrzymał 60 samolotów E-7M w skrzyniach, które po złożeniu w Jiyanklis k. Aleksandrii, były oblatywane przez pilotów chińskich przed przekazaniem lotnictwu egipskiemu. Egipskie MiG-21MF i E-7M zostały zmodyfikowane przez zakłady lotnicze w Heluanie i mogły przenosić pociski AIM-7P "Sidewinder". Samoloty egipskie były pierwszymi MiG-21 produk­cji radzieckiej, zmodyfikowanymi z zastosowaniem zachodniego wyposażenia i uzbrojenia,

- Etiopia- lotnictwo tego kraju miało ok. 80 egz. MiG-21PFM, MiG-21MF i MiG-21bis oraz 5 szkolnych MiG-21UM otrzymanych od ZSRR w ramach wsparcia reżimu Mengystu Hajle Marjam. Samoloty te były obsługiwane przez personel kubański a także NRD- owski. Pomoc techniczna była także zapewniana przez zagranicznych doradców, aż do obalenia Marjama przez Etiopski Ludowy Demokratyczny Front Rewolucyjny w maju 1991 r. Wkrótce potem samoloty etiopskie widziano porzucone u Dżibuti,

- Finlandia- w 1963 r. dostarczono pierwsze 22 egz. MiG-21F-13. Druga dostawa obejmowała kolejne 22 samoloty. W 1965 r. ich stan uzupełniły 2 treningowe MiG-21U. W czerwcu 1974 r. zwiększono stan o 2 egz. MiG-21UM. Pierwsze 2 egz. MiG-21bis zostały dostarczone w 1977 r. do celów zapoznawczych i szkolenia przed rozpoczęciem większych dostaw przebiegających w okresie lipiec 1980 r.- sierpień 1984 r., a obejmujących 26 samolotów. Wcześniej, w 1981 r. przybyły dwa kolejne MiG-21UM. W 1982 r. stacjonował w Finlandii radziecki jasnoszary MiG-21UM (podobno bez znaków rozpoznawczych). Był on zapewne wypoży­czony do celów szkoleniowych. Pod koniec lat 1980- tych zakłady Valmet podjęły udaną próbę przystosowania nieznanej liczby MiG-21bis do celów rozpoznania. Były eksploatowane przez jednostkę rozpoznawczą Tiedustelulentolaivuei badawczą Koelentue. W listopadzie 1995 r. Finlandia rozpoczęła proces zastępowania MiG-21 amerykańskimi F/A-18 "Hornet",

- Gwinea- jedyna jednostka myśliwska stacjonowała w Konakri i posiadała kilka (przynajmniej 3) MiG-21 dostarczone przez ZSRR w zamian za pozwolenie na lądowania na lotniskach w Gwinei transportowych sa­molotów radzieckich,

- Indie- pierwsze 6 egz. MiG-21F-13 dla Indii opuściło port w Odessie 15.01.1964 r. Wyładowane w Bombaju- wszystkie one zasiliły 28 Dywizjon Myśliw­ski. 4 dalsze F-13 i dwa MiG-21FL przybyły do Indii w połowie 1964 r. Podczas wojny z Pakistanem w 1965 r. 28 dywizjon miał 8 sprawnych samolotów, jednak nie miały one okazji zmierzyć się z pakistańskimi Lockheed F-104A "Starfighter". W tym samym roku dostarczo­no Indiom kilka MiG-21U, jednak więcej samolotów dotarło w latach 1966- 1968- weszły one na wyposażenie sześciu dywizjonów myśliw­skich. Produkcja licencyjna MiG-21FL rozpoczęła się w 1966 r. w specjalnie powołanym oddziale Hindustan Aeronautics Limited w Ozar budowano kadłuby, w Nazik (Koraput) wytwarzano silniki, a awionikę i uzbrojenie w Balangarze (Hajdarabad). Na początku 1967 r. lotnictwo indyjskie otrzymało pierwszy wypro­dukowany egzemplarz MiG-21FL z indyjskim kadłubem i radzieckim wypo­sażeniem. Pierwszy całkowicie zbudowany w Indiach samolot przekazano lotnictwu 19.10.1970 r. Produkcję zatrzymano po ukończeniu 126 samolotu (w tym 68 zmontowa­nych z komponentów dostarczonych przez ZSRR). Niemal natychmiast zaczęto wytwarzanie MiG-21M- pierwszy z nich opuścił zakłady HAL w dniu 14.02.1973 r. Ostatnie z ok. 150 wyprodukowanych w Indiach MiG-21M, dzięki instalowaniu silnika R-13 zamiast R-11 (takim jak w wersji MiG-21MF), zostały przekazane użytkownikom 12.11.1981 r. W 1976 r.  Indie otrzymały 75 egz. MiG-21bis na wyposażenie 15. 21. i 23. Dywizjonu. Wówczas też podjęto decyzję o rozpoczęciu produkcji tej wersji. W 1980 r. pierwszy z nich, zbudowany przy wykorzystaniu części zakupionych w ZSRR opuścił kompleks w Nasik. Dwa lata później pierwsze z blisko 200 całkowi­cie indyjskich MiG-21bis weszły na wyposażenie lotnictwa indyjskiego. Niektóre z nich były prawdopodobnie zbudowane z ulepszona awioniką i mogą być traktowane jako odmiana MiG-21bisM. W Indiach MG-21bis wyprodukowane w HAL otrzymały nazwę "Vikram". Indie użytkowały również nieznaną liczbę MiG-21UM. Samoloty MiG-21FL używane były w czasie krótkotrwałego konfliktu pakistańsko- indyjskiego w grudniu 1971 r., gdzie spisywały się wyjątkowo dobrze odnosząc zwycięstwa powietrzne nad samolotami Shenyang J-6 (chińskie wersje samolotu Mikojan MiG-19) oraz Lockheed F-104A ”Starfighter”,

- Indonezja- w połowie lat 1960- tych Indonezja otrzymała 20 egz. MiG-21F-13, które niebawem, z niezna­nych przyczyn, zostały wycofane ze służby. Co najmniej 15 egz. MiG-21F-13 przechowywano jeszcze w 1979 r. Jedyny samolot tego typu przechowywany w Indonezji jest wystawiony w muzeum wojskowym w Dżakarcie,

- Irak- po rewolucji w 1958 r. Irak stał się regularnym nabywcą radzieckiego sprzętu wojskowego. Pierwsze MiG-21F-13 zostały dostarczone w 1962 r. Cztery lata później otrzymano MiG-21PF, których liczba po­zwoliła na wyposażenie trzech jednostek wyposażonych wyłącznie w MiG-21. Podczas Wojny Sześciodniowej Irak stracił 12 samolotów Mi­G-21 na ziemi i w walkach powietrznych, jednak straty te zostały zrefundo­wane przez ZSRR, który dostarczył wówczas także MiG-21PFM i MiG-21MF. Ich liczba jest trudna do określenia. W połowie 1977 r. Irak posiadał cztery eskadry myśliwskie po 16 samolotów każda plus 4 w re­zerwie. W latach 1980- tych irackie Dowództwo Obrony Powietrznej posiadało już 115 MiG-21PF i MiG-21MF, jednak po wojnie Irak- Iran stan ten zmniejszył się do ok. 75 egz. w wersjach MiG-21PFM, MiG-21MF, MiG-21bis i MiG-21R. Sukcesywnie były one zastępowane przez nowsze MiG-i i Dassault-Breguet "Mirage F1" stopniowo osiągając poziom ok. 80 samolotów myśliwskich (głównie w odmianach MiG-21MF i MiG-21bis), oraz 10 szkolno- treningowych. Jak podają niektóre źródła, lotnictwo irackie posiadało też ok. 80 egz. F-7M, jednak ani jeden z nich nie został zlokalizowany podczas wojny o wyzwolenie Kuwejtu,

- Iran- został zmuszony międzynarodowym embar­giem na dostawy broni do poszukiwania na rynkach dalekowschodnich. Niektóre źródła (a dokładnie izrael­skie) utrzymują, że pod koniec 1987 r. dostarczono do Iranu 18 egz. F-7M i w latach 1990- tych stanowiły wyposażenie jednostki lot­niczej Gwardii Rewolucyjnej Pasdaranu, która nie była nadzorowana przez siły powietrzne. Istnieją także przesłanki, jakoby na F-7M mieli być szkoleni piloci OWP. W styczniu 1989 r. Iran ponoć podpisał z Chinami kontrakt na natych­miastową dostawę 50 egz. F-7M i takiej samej ilości tych myśliwców w ciągu następnych trzech lat,

- Izrael- uzyskał jeden samolot MiG-21F13 z Iraku w wyniku dezercji pilota,

- Jemen Południowy- 10 myśliwców wersji MiG-21MF zostało dostarczonych lotnictwu tego kraju w październiku 1979 r., a 20 przybyło na początku 1980 r. Przynajmniej pięć z nich utra­cono w wyniku wypadków lotniczych podczas pierwszych trzech lat eksploatacji,

- Jemen Północny- pierwszy dywizjon MiG-21F-13 sformowano w 1969 r., po uruchomieniu przez Związek Radziecki wielkiego programu pomocy doradczej i ma­teriałowej po krótkotrałym konflikcie granicznym Jeme­nu z Arabią Saudyjską w 1968 r. Jednostka MiG-21 stacjonowała u bazie Khormaksar (Aden) i była obsługiwana wyłącznie przez personel radziecki. W 1972 r. cały sprzęty przekazano Jemeńczykom, jednak część personelu latającego stanowili piloci narodowości kubańskiej, którzy zastąpili radziec­kich doradców po powrocie większości do ZSRR. Jak się przypuszcza, nie­które samoloty biorące udział w atakach na pozycje partyzantów erytrejskich w Etiopii były pilotowane przez załogi jemeńskie i kubańskie. Dalsze dostawy MiG-21 dla Jemenu liczyły łącznie ok. 50 samolotów wersji MiG-21MF i miały miejsce w 1979 r. Nieco mniejsza partia dotarła w połowie lat 1980- tych, a kolejne 16 egz. dostarczono po krót­kiej wojnie z Jemenem Północnym. Jest prawdopodobne, że samoloty opisywane jako MF mogły być w istocie MiG-21bis. Stan posiadania lotnictwa Połu­dniowego Jemenu na krótko przed ostatnią wojną z północnym sąsiadem w 1994 r. szacowano na cztery dywizjony wyposażone w MiG-21, używane w charakterze samolotów przechwytujących i szturmowych,

- Jugosławia (nowa Jugosławia , Serbia)- lotnictwo jugosłowiańskie otrzymało pierwsze MiG-21F-13 w 1962 r. Na początku lat 1970- tych wprowadzono na wyposażenie także MiG-21PFM, kilka MiG-21U, a jeszcze w tej samej dekadzie 12 egz. MiG-21R, niewielką liczbę MiG-21M oraz pokaźną MiG-21MF wraz z treningowymi MiG-21US. W latach 1980- tych zakupiono znaczną partię MiG-21bis, które zastą­piły większość mocno zużytych MiG-21PFM. Jak się szacuje, łącznie w Jugosławii używano niemal 300 samolotów MiG-21 różnych wersji. Przed likwidacją państwa Jugosławia posiadała ponad 100 egz. MiG-21PFM, MiG-21MF i MiG-21bis oraz przynajmniej 15 szkolnych MiG-21UM i MiG-21US, a także około 20 rozpoznawczych MiG-21R. W lotnictwie jugosłowiańskim obowiązywała zasada oznaczania wszyst­kich samolotów wojskowych wewnętrznymi symbolami określającymi ich prze­znaczenie (np. "L" oznacza Lovač czyli myśliwiec): L-12 (MiG-21F-13), L-14 (MiG-21PFM), L-14i (MiG-21R), L-15 (MiG-21M I MiG-21M), L-17 (MiG-21bis), NL-12 i NL-14 (MiG-21U), L-14M (MiG-21US), NL-15 (MiG-21UL/UM). Na początku lat 1990- tych doszło do rozpadu Jugosławii i znacznego uszczuplenia jej terytorium-  Nowa Jugosławia stanowiła tylko federacją Serbii i Czarnogóry. Większość sił lotnictwa została ulokowana w Serbii. Czte­ry pułki (każdy składający się z dwóch eskadr po 12- 15 samolotów każda) były wyposażone w MiG-21M i MiG-21bis. W chwil wybuchu walk w Jugosławii w zakładach Zmaj znajdowało się kilka (kilkanaście ?) samolotów MiG-21 i Mikojan MiG-23 lotnictwa irackiego, które przystano do remontu przed konfliktem w Zatoce Perskiej. Pozostawały one internowane w związku z embargiem na do stawy uzbrojenia do Iraku. Samoloty te stanowiły cenne źródło uzupełnień. W latach 1990- tych samoloty MiG-21 brały aktywny udział w wojnie domowej, jaka rozgorzała na terytorium byłej Jugosławii. W czerwcu 1991 r. atakowały cele w Słowenii. W lipcu 1991 r. działania wojenne w Słowenii ustały, rozgorzały natomiast w Chorwacji. 31.08.1991 r. samoloty MiG przechwyciły i zmusiły do lądowania na kontrolowanym przez armię lotnisku Pleso koło Zagrzebia samolot Boeing 707 w wersji cargo, zarejestrowany w Ugandzie i pilotowany przez międzynarodowa załogę dowodzoną przez chorwackiego emi­granta. Samolot, wyładowany 18 tonami broni i amunicji, zo­stał zarekwirowany i wcielony do lotnictwa federalnego. We wrześniu oddziały chorwackie zniszczyły 4 samoloty MiG-21. W dniu 9.11.1991 r. Chorwaci zestrzelili kolejny samolot MiG-21bis. 3.01.1992 r. weszło w życie zawieszenie broni między Chorwacją a Nową Jugosławią. 7.01.1992 r. MiG-21bis ze­strzelił nad miejscowością w Chorwacji śmigłowiec AB.205A przewożący obserwatorów z rumienia Wspólnoty Europejskiej. Wszyscy obecni na pokła­dzie śmigłowca zginęli. W marcu 1992 r. zaczęły się walki w Bośni i Hercegowinie 12.04.1992 r. MiG-21R został zestrzelony przez Chorwatów podczas lotu rozpo­znawczego. Według oficjalnych informacji do 19.05.1992 r. straty jugosłowiańskie wyniosły 6 samolotów MiG-21. Wszystkie zostały zestrzelone przez naziemną obronę plot. Dalsze 3 samoloty MiG-21bis zostały uprowadzone przez pilotów do Chorwacji, a jeden MiG-21R do Austrii. Ponadto, wg danych chorwackich, w końcu maja 1992 r. zestrzelono nad Sławonią trzy serbskie MiG-21. Dodatkowo do lipca 1994 r., rozbiło się co najmniej 6 samolotów MiG-21. Byo to najprawdopodobniej wynikiem pogarszającego się stanu technicznego sprzętu, choć nie można wykluczyć, że straty wynikały również z potajemnego użycia bojo­wego,

- Kambodża- pierwsza eskadra MiG-21bis przybyła do bazy Bătdâmbâng przypuszczalnie w 1980 r. W rzeczywistości były to samoloty wietnamskie, obsługiwane przez personel wietnamski, skierowane do wsparcia sił Heng Samrina- byłego dowódcy Czerwonych Kmerów- i okupacyjnych wojsk wietnamskich w Kambodży. Wspomniane samoloty nosiły oznaczenia państwowe w po­staci pięciu wież świątyni Angkor na czerwonym kręgu obwiedzionym na żółto. Po wycofaniu wojsk wietnamskich w latach 1985- 1990, Kampucza po­wróciła do nazwy Kambodża pod przewodnictwem premiera Hun Sena i zre­organizowała swoje lotnictwo wojskowe przy pomocy ZSRR. Jedną z pierw­szych sformowanych jednostek był Dywizjon 701 wyposażony początkowo w 14 egz. MiG-21bis i 3 egz. MiGi-21UM (otrzy­mane w listopadzie 1989 r.), a wkrótce potem wsparte przez kolejnych 7 myśliwców. Kambodżańskie MiG-i szybko przestały latać operacyjnie z powodu braku części zamiennych i odpowiedniej obsługi. W czerwcu 1992 r. siły ONZ roz­poczęły rozbrajanie sił kambodżańskich. Dwadzieścia dwa samoloty MiG-21 zostały od­dane do dyspozycji kontyngentu indyjskiego i zmagazynowane w Pochentong oczekując na złomowanie,

- Kazachstan,

- Kongo- siły powietrzne otrzymały pierwsze 16 egz. MiG-21 (prawdopodobnie ex- kubańskie MiG-21MF) w 1986 r., co umożliwiło utworzenie jednostki myśliwsko- przechwytującej. Przynajmniej dwa z nich utracono w wypadkach lotni­czych, przy czym ostatni znany wydarzył się 4.06.1994 r. Z powodu usterki zespołu napędowego, pilot (nota bene narodowości rosyj­skiej) opuścił maszynę około 110 mil na północ od swej bazy w Maya Maya koło Brazzaville i po pięciu dniach przedzierania się przez dżunglę pieszo do­tarł do swej jednostki,

- Kuba- pierwsze MiG-21F-13 dotarły na Kubę prawdopo­dobnie w 1965 r. Od tego czasu brak pełnych i wiarygodnych informacji na temat uzbrojenia lotnictwa tego kraju. Fragmentaryczne dane mówią o dostawie MiG-21PFS i MiG-21UM w 1973 r., oraz otrzymaniu przynajmniej 7 samolotów w wersji MiG-21bis w 1984 r. W poławie lat 1990- tych Kuba posiadała prawdopodobnie ok. 80 samo­lotów, w tym prawdopodobnie 17 egz. MiG-21bis). Według innych źródeł na Kubie było wówczas 40 egz. MiG-21PFM. 35 egz. MiG-21MF, 80 egz. MiG-21bis i 20 samolotów szkolno-treningowych MiG-21UM i MiG-21US,

- KRLD- wg źródeł zachodnich, w 1989 r. Korea posiadała w przybliżeniu 150 samolotów w wersjach MiG-21PFM, MiG-21MF i MiG-21bis oraz 10 szkolno- treningowych MiG-21UM zgrupowanych w dwóch pułkach lotniczych,

- Laos- gdy w 1975 r. komuniści doszli w Laosie do władzy wielu lotników byłego królewskiego lotnictwa wojskowego wybrało wolność ucie­kając do Tajlandii. Choć sprzęt dostarczony Królewskim Wojskom Lotniczym Laosu przez USA zgromadzony na lotniskach Tajlandii nie został zwrócony i był nadal użytkowany, zo­stał on uzupełniony w latach 1976- 1977 samolotami produkcji radzieckiej. W połowie lat 1990- tych przechwytująca jednostka myśliwska posiadała ok. 40 egz.  Mi­G-21PFM i MiG-21MF dostarczanych od 1977 r. Ponadto były tam przynajmniej 2 dwumiejscowe samoloty szkolne zidentyfikowane jako MiG-21UM. MiGi-21 były od 1977 r. pierwszymi naddźwiękowymi samolotami myśliwskimi lotnictwa laotańskiego,

- Libia- pierwsze dostawy sprzętu radzieckiego do zorientowanej dotąd prozachodnio Libii rozpoczęły się po przewrocie dokonanym przez pułkownika Muammara Kaddafiego w 1970 r. Ambicje dowódców sił powietrznych sięgały wysoko, dlatego pierwszymi jej samolotami z OKB MiG były Mikojan MiG-23- wraz z pozostającymi w służbie Dassault-Breguet "Mirage 5" utworzyły one trzon lotnictwa przechwytującego. Trudno określić liczbę pierwszych MiG-21 i czas ich dostarczenia do tego pozostającego za zasłoną informacyjną kraju, tym niemniej odnotowano obecność niewielkiej ich liczby pod koniec lat 1970- tych. W 1988 r. oszacowano ją na 50 egz, które jako­by miały być używane do szkolenia pilotów OWP. Brak doniesień o ich bojo­wym zastosowaniu podczas krótkotrwałej wojny z Egiptem w 1977 r. i udziale w wojnie domowej w Czadzie w lalach 1981- 1987 może świadczyć o przeznaczeniu ich wyłącznie do szkolenia,

- Madagaskar- niewielka formacja myśliwska została utworzona dzięki radzieckim i północnokoreańskim dostawom w 1978 r. i liczyła ok. 12 egz. MiG-21PFM (między nimi 4 to MiG-21FL) stacjonując w Tamatave. Choć jej personel składał się wyłącznie z rdzennych mie­szkańców wyspy wiadomo, że za sterami MiG-ów zasiadali od czasu do czasu piloci rosyjscy i koreańscy. W 1995 r. z 12 pozostało już tylko 8 samolotów. W niewyjaśniony jak dotąd sposób Madagaskar wszedł w posiadanie pewnej liczby MiG-21bis, które w 1988 r. udało się nawet sfotografo­wać na obrzeżach lotniska Antananarivo (dawniej Tananarive),

- Mali- w ramach dostaw radzieckich, po sześciodniowej wojnie z Burkina Faso lotnictwo Mali otrzymało kilkanaście MiG-21MF celem wzmocnienia sił jednostki myśliwskiej. W połowie lat 1990- tych tylko 5 z nich pozostało sprawnych,

- Mongolia- Mongolskie Ludowe Siły Powietrzne nie stanowiły osob­nego rodzaju sił zbrojnych i były podporządkowane armii. Pierwsze MiG-21PFM otrzymały znaki mongol­skich sił zbrojnych w 1979 r. Wszystkie- za­pewne 12 egz. zgrupowano w jednej jednostce lotniczej w pełni podległej stacjonującym w Mongolii (będącej strefą buforową pomiędzy ChRL i ZSRR) siłom radzieckim. Istnieje domniemanie, iż liczba mongolskich MiG-21 mogła nawet osiągać 36 egz., włącznie z 3 egz. MiG-21UM otrzymanymi w 1983 r. Wraz z wycofaniem Wojsk Radzieckich i ich nowoczesnych samolotów wojskowe lotnictwo mongolskie przestało egzystować. Kolejne cięcia w budżecie obron­nym spowodowały, że kilkanaście MiG-21 pozostających w kondycji lotnej, ocalałych z wypadków i nie zniszczonych niskim poziomem kultury technicz­nej, zostało latem 1993 r. zakonserwowanych i zmagazynowanych na lotnisku w Ułan Bator,

- Mozambik- lotnictwo tego kraju nigdy nie miało własnych MiG-21, choć według pewnych danych samoloty tego typu pilotowane przez pilotów NRD-owskich i kubańskich operowały z lotnisk Beira i Nacala. Wszystkie one były wy­korzystywane do zwalczania partyzantki RENAMO (port. Resistência Nacional Moçambicana- Narodowy Ruch Oporu Mozambiku),

- Myanmar (Birma)- w 1990 r. złożono w Chinach zamówienie na mieszaną dostawę liczącą 36 egz. F-7M i F-6, jednak brak informacji o jego realizacji. Wiadomo, iż 6 egz. FT-7M zostało dostarczonych pod koniec 1994 r.,

- NRD (Niemcy)-  samoloty MiG-21 pierwszej generacji dotarty do NRD w 1962 r. i dotrwały w służbie czynnej aż do 1985 r. Pierwszy start samolotu MiG-21F-13 z terytorium NRD, pilotowanego przez  Niemca, odbył się 20.06.1962 r. W sumie dostarczono Niemcom 50 samolotów tego typu, które zasiliły pułki: JG-8, JG-3, JG-9, TAFS-47 i FAG-15. Doboro­wa jednostka- JG-8- 10.12.1964 r. jako pierwsza otrzymała kolejne samo­loty, tym razem wersji MiG-21PF (samolot 76). Kolejne jednostki otrzymywały samo­loty tej wersji od października 1964 r. do maja 1965 r. Ogółem dostarczono ich ok. 35 egz. Następnie w 1966 r. wprowadzono MiG-21PFM. Warto przy tym odnotować, że w NRD były one znane jako MiG-21SPS. Większość z 75 dostarczonych MiG-21SPS przystosowano do przenoszenia zasobników GP-9. Wersja ta znana była w NRD jako MiG-21SPS-K (gdzie "K" oznaczało kanone- czyli działko). Wariant szkolny MiG-21U został dostarczo­ny do NRD w 1965 r., a jego nowsza odmiana MiG-21US w latach 1968- 1970. Kolejna wersja szkolna MiG-21UM została dostarczona w latach 1971- 1974. Prawie wszystkie dwumiejscowe MiG dotrwały do 1990 r. 65 egz. MiG-21M przybyło do NRD w 1968 r. Trzynaście z nich zmodyfikowano wyposażając w kamerę AFA-39 dostosowując do roli samolotu rozpoznaw­czego. Samoloty te stanowiły przede wszystkim wyposażenie pułku JG-7. Od 1972 r. do pułków JG-1 i JG-3 dostarczono kolejną wersję MiG-21MF. W 1975 r. kolejne 50 egz. MiG-21bis zostało wpro­wadzonych do uzbrojenia JG-9 i JG-8. W 1990 r. samoloty myśliwskie MiG-21 różnych wersji stanowiły wyposa­żenie następujących pułków: JG-1 "Fritz Schm",  JG-2 "Juri Gagarin", JG-3 "Wladimir Komarow", JG-7 "Wilhelm Piec", JG-8 "Hermann Matern", JG-9 "Heinrich Rau", FAG-15 "Heinz Kapelle", AFS-47 i Taktische Aufklarungsfliegerstaffel 87. Po połączeniu Niemiec samoloty otrzymały nowe znaki rozpoznawcze i numery taktyczne rozpoczynające się od cyfr: 22+00 (MiG-21SPS, MiG-21SPS-K, MiG-21M), 23+00 (MiG-21MF, MiG-21U, MiG-21UM) i 24+00 (MiG-21bis, MiG-21US). Samoloty tego typu zostały wycofane z użycia w pierwszej kolejności. Według nie potwierdzo­nych doniesień pewna ich liczba w wersji MiG-21bis i MiG-21UM trafiła nie­legalnie do Chorwacji,

- Nigeria- w 1975 r. otrzymała 25 egz. MiG-21MF i MiG-21UM, z których 17 było używanyh operacyjnie jeszcze w 1985 r. Wówczas złożono zamówienie, prawdopodobnie przyjęte, na kolejne 12 egz. MiG-21MF i 6 egz. MiG-21UM,

- Pakistan- z powodu embarga na dostawy samolotów General Dynamics F-16A ”Fighting Falcon” do Pakistanu zdecydowano się w 1985 r. na zakup znanego i cenionego w tym kraju samolotu MiG-21,  jednak produkcji chińskiej. Ilość zmian wprowadzonych zgodnie z życzeniem zamawiają­cego w stosunku do wyjściowego projektu F-7M "Airguard" spowodowała, że nowa odmiana otrzymała nową nazwę F-7P "Skybolt". Pierw­sze 20 samolotów dostarczonych w lipcu i sierpniu 1988 r. zasiliło 20 Dywizjon. Funkcjonował on jako jednostka bojo­wa, a ponadto szkolił pilotów innych jednostek na F-7P do połowy 1991 r., kiedy obowiązek ten przejął 25 Dywizjon. W 1989 r. otrzymano kolejną dostawę samolotów, tym razem po dalszych modyfikacjach nazwanych F-7MP, które wcielono do 18 Dywizjonu Pośród 75 dostarczonych wówczas maszyn 15 było w wersji dwumiejscowej FT-7P. Trzecią jednostką jaka otrzymała nowe myśliwce był 2 Dywizjon. Jego eskadra B eksploatowała Lockheed T-33 "Shooting Star" w roli samolotów szkol­nych i holowników celów, zaś eskadra A (były 19 Dywizjon) po wyposażeniu w F-7 i uzyskaniu gotowości bojowej została przeniesiona do pierwszej linii. Czwartym użytkownikiem F-7 w Pakistanie stał się 19 Dywizjon (dawniej 25), który pełnił rolę zaplecza szkoleniowego dla jednostek bojowych. W tym celu posiadał aż 7 egz. FT-7 (pozostałe dywizjony tylko po 2) przy całkowitym stanie 20 egz.,

- Rumunia- liczbę MiG-21 w lotnictwie rumuńskim szacowano w przybliżeniu na 150 samolotów bojowych i do 20 szkolnych dwumiejscowych. W 1994 r. Rumunia miała dwanaście pułków myśliwskich, z czego trzy- cztery używały innych typów samolotów niż MiG-21. Najwięcej ich wersji (MiG-21PFM, MiG-21R, MiG-21MF, MiG-21UM i MiG-21US) posiadał 86 Pułk Myśliwski w Borcea. MiGi-21MF eksploatowały pułki stacjonujące w Bacau, Caracal- Deveselu, Cluj- Luni, Luncani i Turda Luna, a ponadto 67 Pułk w Craiova. 32 Pułk w Giarmata (także samoloty w wersjach MiG-21R i MiG-21bis) oraz 93 Pułk operujący z lotniska Timisoara,

- Słowacja- po podziale Czechosłowacji na dwa niepodległe pań­stwa, słowackie lotnictwo wojskowe otrzymało 49 egz. MiG-21MF, 11 egz. MiG-21UM, 2 egz. MiG-21US oraz 8 rozpoznawczych MiG-21R. Na terenie Słowacji znajdowała się też nieznana liczba zakonserwowanych MiG-21F-13, MiG-21PF i MiG-21U, które nie zo­stały włączone do sił powietrznych. Pod koniec 1995 r. na stanie wojsk lotniczych figurowało 45 egz. w wersji MiG-21MF, 10 egz. MiG-21UM i 2 egz. MiG-21US,

- Somalia- pierwsza partia MiG-21MF i MiG-21UM przybyła do Somalii w lipcu 1974 r. Łączna liczba dostarczonych myśliwców wynosiła ok. 40 egz., plus przynajmniej 8 samolotów treningowych. Nieznana ich liczba została utracona podczas konfliktu granicznego z Etiopią w lalach 1977- 1978. Jeden został utracony w katastrofie 28.10.1985 r.,

- Sri Lanka- po 2.01.1991 r. piloci ze Sri Lanki odbyli trening w Pakistanie, przygotowując się do przejęcia swych najnowszych samolotów myśliwskich. W lipcu 1991 r. 5 Dywizjon Odrzutowców otrzymał cztery F-7B i jednego FT-7. Istnieje przypuszczenie, że samoloty były używane bojowo przeciwko partyzantom tamilskim, jednak szczegółów operacji brak. W literaturze spotyka się również oznaczenie cejlońskich samolotów symbolem F-7BS,

- Sudan- w 1967 r. Sudan zaprzestał zakupów sprzętu wojskowego w Wielkiej Brytanii i zmienił swe zainteresowania kierując je w stronę Moskwy. Pierwsza dostawa radzieckiej broni do tego kraju miała miejsce w 1968 r. i obejmowała także samoloty transportowe. Na początku łat 1970- tych Sudan otrzymał 18 egz. MiG-21MF i dwa MiG-21UM, które weszły na wyposażenie jedynej eskadry obrony powietrznej. Jak się ocenia, w 1978 r. w przybliżeniu tylko połowa z nich była w zadowalającym stanie technicznym. W tym samym okresie ponownie zaczęto kupować samoloty produkcji chińskiej i zachodniej, w tym pewną liczbę F-7M,

- Syria- pierwsza partia MiG-21F-13 została sprowadzona do Syrii w połowie lat 1960- tych i do wybuchu Wojny Sześciodniowej zdołano wyposażyć w nie jeden pułk składający się z trzech eskadr (prawdopodobnie 36 samolotów plus rezerwa). Pierwszy samolot MiG-21 lotnictwo syryjskie utraciło już w 1966 r.- padł ofiarą izraelskiego Dassault-Breguet "Mirage III", a kilka dalszych jeszcze w tym samym roku. W kwietniu 1967 r. co najmniej sześć MiG-21F-13 zostało ze­strzelonych przez samoloty izraelskie. Od połowy 1968 r. Związek Radziecki, niejako refundując wojenne straty, ponownie zaczął dostarczać Syrii samoloty MiG-21, w tym wersji MiG-21PF. Mimo ciężkich strat w lalach 1969- 1971, liczba MiG-21 w lotnictwie syryjskim stopniowo rosła i w 1973 r. osiągnęła poziom ok. 100 egz., z czego część w wersji MiG-21MF. Podobnie dzięki radzieckim dostawom lotnictwo syryjskie nie przestało istnieć podczas i po wojnie  w 1973 r. W 1989 r. przybyły na Bliski Wschód dwa kompletne dywizjony MiG-21bis (82 samoloty plus rezerwa) podnosząc łączną liczbę MiG-21 w Syrii do 225  samolotów bojowych i ok. 20 szkolnych. Szacuje się, że w połowie lat 1990- tych w lotnictwie syryjskim dwanaście eskadr zgrupowanych w czterech pułkach nadal było wyposażonych w samoloty MiG-21 różnych wersji,

- Tanzania- jeden z pierwszych nabywców myśliwców F-7 (pod koniec lat 1960- tych), otrzymał 15 egz., z których 4 utracono w wyniku wypadków,

- Uganda- jak się przypuszcza, Uganda miała niewielką liczbę MiG-21 (przypuszczalnie MiG-21F-13), a większość została zniszczona podczas agresji tanzańskicj w 1979 r. oraz wojskowego zamachu stanu w 1985 r. Na 20 samolotów bojowych w 1990 r., 5 mogło być samolotami MiG, jednak już cztery lata później ani jeden nie był wykazywany w raportach oficjalnych jako sprawny. Najprawdopodobniej zostały zmagazynowane,

- Ukraina- samoloty MiG-21 były jednymi z najstarszych samolotów myśliwskich nowo powstałego lotnictwa ukraińskiego. W chwili uzyskania niepodległości kraj ten miał oficjal­nie 317 samolotów tego typu. Około 50 z nich pozostawało na stanie szkoły lotniczej w Czerni­chowie i 812 Pułku Myśliwskiego w Kuryłówce. Nieliczne pojedyncze egzemplarze były również w innych jednostkach. Napra­wy samolotów MiG-21 odbywały się w 117 Bazie Remontowej we Lwowie. Większość wycofanych samolotów zgromadzono w 6221 Bazie Niszczenia Sprzętu Lotniczego. Na mocy układu o broni konwencjonalnej w Europie (CFE) wszystkie ukraińskie MiGi-21 zostały zniszczone w pierw­szej kolejności. W 1996 r. żaden samolot tego typu nie latał już w barwach Ukrainy,

- USA- uzyskały wiele samolotów MiG-21 różnymi kanałami i sposobami,

- Węgry- były pierwszym zagranicznym użytkownikiem samolotów MiG-21: pierwszy MiG-21F-13 przybył 6.03.1960 r. W 1992 r., po rozpadzie Układu Warszawskiego, pod komendą Dowództwa Obrony pozostawało 12 pełnosprawnych MiG-21MF. W 1993 r. znajdowało się na stanie 20 egz. MiG-21MF, 30 egz. MiG-21bis i 10 egz. MiG-21UM. Choć na płytach postojowych różnych lotnisk znajdowało się szereg maszyn starszych wersji, można przypuszczać, iż nie były one utrzymywane w kondycji lotnej,

- Wietnam- nieznana liczba MiG-21F-13 została dostarczona do Wietnamu zimą 1965 r. Już 23.04.1966 r., znajdujące się na stanie dowodzonego przez Ho Vana 921 Dywizjonu, przeprowadziły pierwszą akcję bojową. Nowsze wersje wprowadzono do eksploatacji zapewne dopiero w latach 1971- 1972, przy czym ich liczbę w 1972 r. szacowano na 95 egz. Bez wątpienia znalazły się wśród nich MiG-21W, stanowiące odmianę MiG-21PFM przeznaczoną do eksploatacji w warunkach klimatycznych południowo wschodniej Azji. Po 1973 r. Wietnamskie Wojska Obrony Powietrznej miały przynajmniej dwa pułki MiG-21MF (921 i 927) i pojedynczy pułk (935 Pułk Myśliwski) wyposażony w samoloty Northrop F-5 "Freedom Fighter" pozostawione przez USAF. Przybycie pierwszych maszyn w wersji MiG-21bis podniosło łączną liczbę używanych w Wietnamie samolotów do ok. 170. W 1993 r. Wietnam posiadał osiem pułków myśliwskich wyposażonych w samoloty MiG-21. Wg danych amerykańskich do końca wojny wietnamskiej (1975 r.) samoloty MiG-21 zestrzeliły większość z 33 straconych przez USAF samolotów McDonnell Douglas F-4 ”Phantom II”, kilka Republic F-105 ”Thunderchief” i ok. 5 samolotów US Navy. Straty własne wyniosły prawdopodobnie 86 samolotów MiG-21,

- Zambia- lotnictwo tego kraju otrzymało 16 egz. MiG-21MF w latach 1980- 1982, z czego 13 egz. przetrwało do 1990 r. W 1994 r. tylko o siedmiu wiadomo było, że były sprawne technicznie i stacjonowały w wojskowej części międzynarodowego portu lotniczego w Lusace. W 1990 r. negocjowano zakup pewnej liczby indyjskich MiG-21FL, jednak nie wiadomo czy transakcja została sfinalizowana,

- Zimbabwe- 22 egz. F-7M i 2 egz. FT-7M zostały prawdopodobnie zakupione w 1988 r. i stacjonowały w Gwelo (Thornhill) w składzie 5 Dywizjonu. Prawdopodobnie były wykorzystywane bojowo, wspierając wojska Mozambiku zwalczające partyzantkę RENAMO (port. Resistência Nacional Moçambicana- Narodowy Ruch Oporu Mozambiku). Jeden z nich został utracony w wypadku 27.02.1995 r.,

- ZSRR (Federacja Rosyjska).

Inne wersje:
Mikojan MiG-21F/F-13 (Je-6)
Mikojan MiG-21PF/PFM/R/S/U/US

Mikojan MiG-21SM/M/MF/SMT/UM
Mikojan MiG-21bis

Galeria

  • Samolot myśliwski Mikojan MiG-21F-13 w zbiorach Muzeyon Heyl ha-Avir w Izraelu. (Źródło: Bukvoed via "Wikimedia Commons").
  • Samolot myśliwski Mikojan MiG-21-93 w służbie Indian Air Force. (Źródło: Bukvoed via "Wikimedia Commons").

Źródło:

[1] Szulc T. ”Rumuński MiG-21 Lancer”. Nowa Technika Wojskowa nr 11/1998.
[2] PB. ”Mikojan przygotowuje nowy wariant modernizacji MiG-21”. Nowa Technika Wojskowa nr 1/1999.
[3] PP ”Chorwackie plany modernizacji MiG-21”. Nowa Technika Wojskowa nr 1/1999.
[4] Butowski P. ”Rosyjskie programy modernizacji samolotów wojskowych”. Nowa Technika Wojskowa nr 1 i 2/1999.
[5] Skowroński G. ”W obiektywie i w detalu. MiG-21bis”. Lotnictwo z szachownicą nr 17.
[6] Gruszczyński J., Mikutel T., Rybak E.F., Piotrowski C., Gretzyngier R. ”MiG-21”. Seria ”Przegląd Konstrukcji Lotniczych” nr 25. Wydawnictwo Altair. Warszawa 1995.
[7] Szulc T. ”Modernizacja MiGów-21”. Nowa Technika Wojskowa nr 9/1994.
[8] Przymusiała P. "MiGi-21 na świecie". Aeroplan nr 2, 4, 5/1996 i /1997.
[9] Przymusiała P. Matusiak W. "Siły lotnicze państw byłej Jugosławii". Aeroplan nr 1/1994
blog comments powered by Disqus