Junkers F-13, 1919
(Junkers F Annelise, J-13)

Samolot pasażerski, bombowy. Niemcy/Szwecja.
Samolot pasażerski Junkers F-13 należący do przedsiębiorstwa Aero-Targ. (Źródło: via ”Wikimedia Commons”).

Samolot pasażerski Junkers F-13 został zbudowany w firmie Junkers Flugzeug und Motorenwerke A.G.. Konstruktorem był Otto Reuter. Prototyp samolotu F-13 ( oznaczony również jako Junkers F Annelise lub też J-13) został oblatany 25.06.1919 r. Samolot w tym samym roku wszedł do eksploatacji na liniach w Niemczech. We wrześniu 1919 r. F-13 wykonał lot rekordowy wznosząc się z ośmioma osobami na wysokość 6750 m. W 1920 r. wykonał pierwszy przelot nad Kordylierami (osiągając wysokość 5200 m). W 1921 r. na F-13 ustalono w USA międzynarodowy rekord długotrwałości lotu wynoszący 26 godzin.

Pierwszym użytkownikiem zagranicznym F-13 była Austria, drugim USA. Następnie samolot znalazł zastosowanie w komunikacji lotniczej większości państw Europy, obu Ameryk i ZSRR. Budowany był nie tylko w Niemczech, lecz również w Szwecji (w firmie Aktiebolaget Flygindustri Malmö), USA i ZSRR, w filiach Junkersa lub z licencji. W 1922 r. było w użyciu 25 F-13, w 1932 r.- 60, a w 1935 r.- 178, co stanowiło 40% wszystkich samolotów pasażerskich na świecie. Produkowany był do 1933 r., a zbudowano łącznie 318 egz. Własności pilotażowe samolotu były dobre. Samolot F-13 był bardzo udaną konstrukcją, wykazującą w eksploatacji duży stopień niezawodności działania, bardzo dużą trwałość i niewysokie koszty użytkowania. Samolot Junkers F-13 odegrał przełomową rolę w rozwoju samolotu pasażerskiego. Wiele samolotów wzorowano na tym samolocie. Dorobkiem Junkersa jest zbudowanie pierwszego udanego dolnopłata i pierwszego udanego skrzydła wolnonośnego.

Sporo samolotów F-13 było w użyciu na świecie do 1939 r., a ostatni wycofano z użytku w 1946 r. W latach 1927-1934 wyprodukowano 199 samolotów Junkers W-33/W-34, będących ulepszoną odmianą F-13. Łącznie przeto na świecie używano do komunikacji lotniczej ponad 500 samolotów z rodziny F-13.

W Polsce.

W 1921 r. przedsiębiorstwo ”Aero-Targ” Spółka Akcyjna z o.o., wypożyczyło z gdańskiego przedsiębiorstwa ”Danziger Luftpost” 6 samolotów Junkers F-13 i uruchomiło na okres Targów Poznańskich (maj-czerwiec) komunikację na trasie Poznań-Gdańsk i Poznań-Warszawa. Spowodowało to protest Misji Francuskiej, twierdzącej, że Junkersy kursujące w Polsce zostały zbudowane w Niemczech po rozejmie wbrew zakazowi Komisji Międzysojuszniczej w Berlinie. Zezwolenie na loty cofnięto. Znajdujące się w tym czasie w Polsce samoloty zostały zatrzymane do dyspozycji polskich władz wojskowych. 21.06. 1921 r. samolot F-13 został na Mokotowie komisyjnie zbadany. O wynikach poinformowano Misję Francuską. Wkrótce samoloty zostały zwrócone do Gdańska.

W połowie 1922 r. powstało przedsiębiorstwo Polska Linia Lotnicza ”Aerolloyd” Spółka Akcyjna z o.o. W 1922 r. ”Aerolloyd” zakupiło 6 samolotów Junkers F-13 (wg [1] zakupiono w tym roku tylko pierwsze trzy samoloty), a w 1923 r. dalsze 3 egz. W 1925 r. zakupiono 3 następne F-13. Następne 4 samoloty Junkers F-13 kupiło już przedsiębiorstwo ”Aerolot”, bo taką nazwę otrzymał ”Aerolloyd” po reorganizacji (od maja 1925 r. nosiło ono nazwę Polska Linia Lotnicza ”Aerolot” S.A.). Sprowadzone do 1925 r. egzemplarze pochodziły z montowni Junkersa w Gdańsku-Wrzeszczu (wg [5]- kilka zostało odstąpionych przez linie lotnicze Danziger Luftpost). Dostarczone kolejne F-13 były wyprodukowane w wytwórni SAAB w Linhamn k. Malmö będącej wówczas filią Junkersa w Szwecji (wg [5]- w firmie Aktiebolaget Flygindustri Malmö). Powyższe dane wg [5]- razem w latach 1922-1925 zakupiono 16 egz. Natomiast wg [6]- w latach 1922-1927 sprowadzono do Polski 21 samolotów Junkers F-13 w wersjach F-13a, F-13b, F-13c.

W końcu 1928 r. z inicjatywy rządu zaczęto tworzyć państwowo-samorządowe przedsiębiorstwo Polskie Linie Lotnicze ”Lot”, które przejęło sprzęt i zakres działania przedsiębiorstwa ”Aerolot”. PLL ”Lot” przejęty wszystkie Junkersy F-13 (15 egz., jeden został rozbity w 1925 roku). Polskie Junkersy przeszły w czasie swojej służby wiele przeróbek. W latach 1926-1929 wymieniono im silniki BMW na silniki Junkers L-2, a w latach 1927-1931 na silniki Junkers L-5. Zmodyfikowane F-13 z silnikem L-5 nosiły oznaczenie F-13fe. Od 1926 r. wzmacniano podwozia i wymieniano usterzenie. W 1927 r. na jednym z F-13 zastosowano tytułem prób śmigło metalowe zamiast drewnianego.

W 1929 r. jeden samolot został skasowany w wyniku pożaru. Dwa samoloty uszkodzone w wypadkach, skończyły swą służbę w PLL ”Lot” w 1931 r., a jeden w 1935 r. Samoloty F-13 były używane w Polsce na liniach regularnych (krajowych i na zagranicznej linii do Wiednia przez Brno) od 5.9.1922 r. do 15.4.1935 r., a do lotów służbowych do 1936 r. Wiosną 1936 r. sprzedano wytwórni Junkersa w Dessau pozostałe 9 egz. F-13. Po remoncie były one jeszcze używane przez wiele lat w Kanadzie. W zamian za nie PLL ”Lot” otrzymał jeden samolot Junkers Ju-52. W okresie użytkowania samolotów F-13 w Polsce miały one ok. 10 większych uszkodzeń, z czego 4 zakończone kasacją. Na tych samolotach nie stracił życia żaden pasażer. Jeden ze skasowanych F-13 został w warsztatach ”Lot-u” przerobiony na samochód osobowy (!) i był używany przez ”Lot” na Lotnisku Mokotowskim.

Mimo cywilnego przeznaczenia samolot Junkers F-13 pozostawał w kręgu zainteresowania polskiego lotnictwa wojskowego. Pierwsze związki wojska z konstrukcjami Junkersa zanotowano w 1921 r. z okazji oferty amerykańskiej wytwórni Junkers-Larsen na samolot szturmowy Junkers-Larsen JL-12.

Natomiast samoloty F-13 użytkowane przez ”Aerolloyd” i ”Aerolot” na wypadek mobilizacji miały być wykorzystane w roli samolotów niszczycielskich i łącznikowych dalekiego zasięgu. Opracowane zostały plany do ewentualnej przeróbki na wersję niszczycielską nocną. Do napędu można było zastosować silniki: Mercedes o mocy 118 kW (160 KM) i 191 kW (260 KM), BMW o mocy 132 kW (180 KM) oraz Maybach o mocy 177 kW (240 KM). Po przeróbce samolot mógł unieść 200 kg bomb, a po wzmocnieniu konstrukcji kadłuba- 700 kg.

Do mobilizacji i użycia bojowego Junkersów F-13 doszło w czasie przewrotu majowego 1926 r. W dniach 13 i 14 maja zarekwirowano dla potrzeb wojska 5 samolotów znajdujących się w Warszawie. Z tego jeden wykorzystano do zadań niszczycielskich, 13 maja miał zbombardować transport wojskowy zmierzający z Wilna do Warszawy w okolicach Białegostoku. Cel nie został odnaleziony i 4 bomby po 12,5 kg zrzucono na cel zastępczy, tory kolejowe w rejonie stacji Łapy. Drugi F-13, wyznaczony do podobnego zadania pozostał nie wykorzystany i znajdował się w rezerwie na lotnisku Mokotowskim. Pozostałe trzy wykonywały loty kurierskie i łącznikowe.

Junkersy F-13 do końca ich posiadania przez PLL ”Lot” w 1936 r. pozostawały w rezerwie mobilizacyjnej, jako potencjalne samoloty bombowe.

Konstrukcja:
Dolnopłat wolnonośny o konstrukcji całkowicie metalowej z pokryciem z duralowej blachy falistej wg patentu prof. Hugo Junkersa. Załoga- 2 osoby, pasażerów- 4.
Płat trójdzielny, składający się z części środkowej złączonej z kadłubem i z części zewnętrznych. Konstrukcja skrzydła kratownicowa z rur duralowych tworzących dziewięć dźwigarów. Pokrycie z blachy falistej.
Kadłub- konstrukcja wręgowo-kratownicowa z pokryciem z blachy falistej. Kabina załogi odkryta, pasażerów zakryta.
Podwozie klasyczne stałe. Zamiast kół można było montować metalowe narty.

Uzbrojenie- w wersji bombowej: udźwig bomb- 200-700 kg.

Silnik- rzędowy: BMW-IIIa o mocy startowej 176 kW (240 KM) i nominalnej 136 kW (185 KM), lub BMW-IV o mocy nominalnej 162 kW (220 KM) i startowej 184 kW (250 KM). Wymienione następnie na silniki Junkers L-2 o mocy nominalnej 143 kW (195 KM) i mocy startowej 194 kW (265 KM), później Junkers L-5 o mocy trwałej 206 kW (280 KM) i mocy startowej 228 kW (310 KM).

Dane techniczne F-13, z silnikiem BMW-IIIa lub Junkers L-2 (wg [5]):
Rozpiętość- 17,75 m, długość- 9,6 m, wysokość- 3,3 m, powierzchnia nośna- 43,0 (wg innych źródeł- 42,0) m2.
Masa własna- 1150 kg, masa użyteczna- 700 kg, masa całkowita- 1850 kg.
Prędkość max- 160-170 km/h, prędkość przelotowa- 130-140 km/h, prędkość minimalna- 95 km/h, wznoszenie- 3 m/s, pułap- 4000 m, zasięg- 600-700 km.

Dane techniczne F-13, z silnikiem Junkers L-5 (wg [5]):
Rozpiętość- 17,75 m, długość- 9,6 m, wysokość- 3,3 m, powierzchnia nośna- 43,0 m2.
Masa własna- 1480 kg, masa użyteczna- 920 kg, masa całkowita- 2400 kg.
Prędkość max- 195 km/h, prędkość przelotowa- 155 km/h, prędkość minimalna- 104 km/h, wznoszenie- 4 m/s, pułap- 5100 m, zasięg- 800 km.

Źródło:

[1] Morgała A. ”Samoloty wojskowe w Polsce 1924-1939”. Wyd. Bellona. Warszawa 2003.
[2] Morgała A. ”Samoloty wojskowe w Polsce 1918-1924”. Wyd. Bellona; Wyd. Lampart. Warszawa 1997.
[3] Jońca Adam ”Samoloty linii lotniczych 1919-1930”. Seria ”Barwa w lotnictwie polskim” numer 2. Wydawnictwo Komunikacji i Łączności. Warszawa 1986.
[4] Dalecki T. ”Opowieści spod skrzydeł”. RSW Prasa-Książka-Ruch, Krajowa Agencja Wydawnicza. Rzeszów 1984.
[5] Mikulski M., Glass A. ”Polski transport lotniczy 1918-1978”. Wydawnictwo Komunikacji i Łączności. Warszawa 1980.
[6] Kozakowski T. ”80 lat PLL LOT”. Lotnictwo nr 2/2009.
blog comments powered by Disqus