Fokker 100, 1986
W 1983 r. firma NV Koninklijke Nederlandsche Vliegtuigfabrieken Fokker zapoczątkowała program budowy samolotu Fokker F-28 Mk. 100, którego oznaczenie zmieniono wkrótce na Fokker 100. Miał to być następca popularnego samolotu Fokker F-28 "Fellowship". Punktem wyjścia dla modernizacji samolotu stał się płatowiec wersji F-28 Mk. 4000. Otrzymał on wydłużony o 5,4 m (wg [8]- o 7,6 m) kadłub i przekonstruowane skrzydła o większej powierzchni. Samolot standardowo przystosowany był do przewozu 107 pasażerów, możliwe były również inne warianty ustawień foteli: 97, 105 i 119 miejsc. W stosunku do F-28 płatowiec Fokker 100 ma zwiększoną wytrzymałość zmęczeniową. Zastosowanie kompozytów zmniejszyło masę płatowca o ok. 400 kg. Elementy lotek, klap skrzydłowych i steru kierunku wykonano z laminatów z włókien węglowych, oprofilowania na styku skrzydeł i kadłuba z poliamidów, a podłogę kabiny pasażerskiej z laminatu szklanego.
Na tablicy przyrządów, opracowanej na podstawie doświadczeń amerykańskiej NASA, zainstalowano sześć barwnych monitorów ekranowych w układzie podobnym do zastosowanego w samolotach Boeing 757, Boeing 767 oraz Airbus A 310. Samolot otrzymał nowe silniki Rolls-Royce "Tay". W stosunku do silników "Spey" stosowanych w F-28 otrzymały średnicę wentylatora powiększoną z 83 do 110 cm. Nowe silniki spalały również o 15 procent paliwa mniej od silników zastosowanych w F-28.
Pierwszy prototyp Fokker 100 wystartował 30.11.1986 r. Drugi egzemplarz, będący wzorcem produkcyjnym, dołączył do programu prób 25.02.1987 r. Pierwszy samolot seryjny, został oblatany 25.09.1987 r. (wg [6]- 30.12.1987 r.). Samolot budowany był w kooperacji brytyjskiej firmy Shorts (produkcja skrzydeł), amerykańskiej Grumman (gondole silnikowe i odwracacze ciągu) i indonezyjskiej IPTN (elementy skrzydeł i usterzenia).
W dniu 29.02.1988 r. pierwszy Fokker 100 przekazano liniom Swissair. Następnie zamówienia złożyły linie American Airlines (75 samolotów), TAM Transportes Aéreos Regionais (50 samolotów) i US Airways (40 samolotów). Linie te były głównymi klientami na samolot Fokker 100. Samoloty były używane również przez linie lotnicze, m.in.: KLM, Austrian Airlines, Helvetic Airways, Carpatair, AvantiAir, Alliance Airlines, QuantasLink, Virgin Australia, Air Panama, IranAir. W sumie samolot nabyło kilkanaście państw.
W 1991 r. Fokker wyprodukował 70 samolotów oraz posiadał zamówienia na 230 samolotów. W 1994 r. projektowano wersję Fokker 100 Quick-Change, która opierała się na szybkim przekonfigurowaniu kabiny pasażerskiej na towarową. Jednak nie kontynuowano prac nad nowymi wersjami.
Na bazie konstrukcji Fokker 100 opracowano dwa nowe samoloty: Fokker 70- samolot klasy 70-miejscowej, o gabarytach płatowca zbliżonych do oryginalnego F-28 oraz niezrealizowany projekt Fokker 130- samolot klasy 130- miejscowej z kadłubem wydłużonym o 6,22 m i rozpiętości skrzydeł powiększonej o 1,5 m.
Mimo, że projekt okazał się sukcesem na rynku, firma Fokker traciła pieniądze ze względu na złe zarządzanie. 27.04.1993 r. nawiązała współpracę z Deutsche Aerospace (DASA). W myśl umowy niemiecka spółka miała nabyć udziały rządu holenderskiego w pakiecie większościowym i powołała w tym celu firmę Fokker Holding BV. DASA była już mocno zaangażowana w projekt Fokker 70. Pełniła rolę partnera strategicznego i ponosiła część ryzyka, biorąc odpowiedzialność za budowę kadłuba. Jednocześnie, po wprowadzeniu nowego modelu na rynek, Fokker zaczął coraz mocniej spoglądać w kierunku samolotu Fokker 130, który mógłby się pojawić na przełomie 1997 i 1998 r. Wszystkie modele, wraz z ewentualnym wariantem rozwojowym, miały pozostać przy nazewnictwie Fokker. Pojawił się jednak konflikt interesów, ponieważ DASA była zarazem partnerem w rozwijanym w tym samym okresie projekcie Airbus A 319, naturalnym rywalu dla Fokkera 130. W latach 1990- tych zaczęła rosnąć konkurencja w segmencie regionalnych samolotów pasażerskich. Przełożyło się to bezpośrednio na spadek sprzedaży rodziny Fokker 70 / Fokker 100. W 1996 r. firma wpadła w głęboki kryzys finansowy i w kwietniu 1997 r. produkcję przerwano po zbudowaniu 283 samolotów Fokker 100.
Produkcję samolotów Fokker 70 i Fokker 100 niemalże od razu próbowano reanimować na różne sposoby. Część lub całość Fokkera miałaby być przejęta przez koncern Bombardier, lecz nie doszło to do skutku. Na początku XXI wieku plany uruchomienia taśm produkcyjnych ogłosiło holenderskie przedsiębiorstwo Rekkof Restart, później znane jako NG Aircraft i Netherlands Aircraft Company. Zostało ono założone z myślą o przywróceniu rodziny Fokkerów na rynek. Projekt od początku borykał się jednak z problemami i opóźnieniami. W 2014 r. firma podała więcej szczegółów projektu o roboczej nazwie F120NG. Docelowo miał to być Fokker 130, o zmodyfikowanym i wydłużonym kadłubie, mieszczącym do 138 pasażerów. Samolot miałby otrzymać wiele poprawek płatowca, przeprojektowane skrzydło z sharkletami, a także ekonomiczne silniki Pratt & Whitney PurePower PW1X17G o ciągu po 78,29 kN. Do tego zostałby wyposażony w nowoczesną awionikę i system FBW. Przewidywano, że po pięcioletnim okresie rozwoju i testów samolot mógłby wejść do służby w 2019 r. Projekt nie został zrealizowany. Rynek samolotów regionalnych był już zdominowany przez firmy Bombardier i Embraer.
W 2005 r. EADS kończył przygotowania do przeprowadzenia pierwszych prób w locie demonstratora nowego systemu rozpoznania dalekiego zasięgu (Stand-Off Surveillance and Target Acquisition Radar- SOSTAR-X), opartego na platformie powietrznej typu Fokker 100. Próby te miały być podstawą do włączenia do współpracy jeszcze innych europejskich państw, zainteresowanych udziałem w ramach szerszego programu transatlantyckiego budowy systemu AGS, budowanego na zapotrzebowanie NATO. Pierwsze próby w powietrzu z nowym radarem dla projektu SOSTAR-X planowane były jeszcze przed końcem 2005 r. Radar ze skanowaną elektronicznie aktywną anteną pochodzić miał z zakładów Fokker Services' Woensdrecht. Program badawczy w tym zakresie miał zostać zakończony na początku 2007 r. Kulminację stanowić miała prezentacja zdolności operacyjnych nowego systemu dla przedstawicieli rządów i sił zbrojnych krajów partycypujących oraz przedstawicieli potencjalnych nabywców eksportowych spoza NATO. Pokaz ten przewidywany był na kwiecień 2007 r.
W Polsce.
Na wiosnę 1988 r. linie lotnicze Swissair prezentowały samolot Fokker 100 w Warszawie. W 1989 r. Polskie Linie Lotnicze „Lot” rozpoczęły poszukiwania następcy nieekonomicznego i przestarzałego samolotu pasażerskiego Antonow An-24. Polski przewoźnik otrzymał wówczas propozycję dostawy samolotów: włosko- francuskich ATR-42 i ATR-72, hiszpańsko- indonezyjskiego Airtech CASA / IPTN CN-235, kanadyjskich De Boeing Canada DHC-7 "Dash 7" i Boeing Canada DHC-8 „Dash 8", szwedzkiego SAAB 340, holenderskie Fokker F-27 "Friendship" i Fokker-100, brytyjskich BAe 146 i Shorts 330 oraz radziecki Iljuszyn Ił-114. Ostatecznie zostały wówczas zakupione samoloty ATR-72.
Polska uczestniczyła w programie AGS (Alliance Ground Surveillance). W 2004 r. przedstawiciele Dowództwa WLOP wzięli udział w posiedzeniu Sojuszniczego Zespołu Zadaniowego AGS w sprawie opracowania Sojuszniczego System AGS w Polsce. Niestety kryzys finansowy sprawił, że w 2009 r. udział Polski w programie AGS został zamrożony na czas nieokreślony.
W połowie 2016 r. Polskie Linie Lotnicze „Lot” wynajęły dwa egzemplarze samolotu Fokker 100 od rumuńskiego przewoźnika Carpatair. W 2018 r. samolot Fokker 100 został wypożyczony linii lotniczych Carpatair przez Polskie Linie Lotnicze "Lot" w związku z trwającym strajkiem części pracowników.
Konstrukcja.
Dolnopłat wolnonośny o konstrukcji metalowo- kompozytowej. Załoga- 2 osoby, pasażerów- 97- 119 (wg [8]- do 122).
Skrzydło całkowicie metalowe o skosie krawędzi natarcia 17°24’ na 1/4 cięciwy, transoniczne o podwyższonej sprawności aerodynamicznej przy dużych prędkościach ponaddźwiękowych lotu, konstrukcji firmy Fokker. Względna grubość profilu 12,3% przy kadłubie i 9,6°/0 na końcu skrzydła. Kąt wzniosu 2 30'. Konstrukcja skrzydła dwudźwigarowa z pomocniczym dźwigarem przednim wykonana jest wg zasady bezpiecznego niszczenia ze stopów aluminiowych. Krawędź natarcia odladzana gorącym powietrzem doprowadzanym ze sprężarek silników. Na krawędzi spływu znajduje się dwuszczelinowa dwusegmentowa klapa, wykonana z kompozytów węglowych. Pojedyncza lotka wykonana również z kompozytów. Przed klapą zamontowane są 5- segmentowe spoilery, spełniające rolę hamulców aerodynamicznych.
Kadłub, konstrukcji półskorupowej, całkowicie metalowy o przekroju kołowym skonstruowany jest wg zasady fail-safe (bezpiecznego niszczenia), wykonany ze stopów lekkich. Przednia stożkowa część kadłuba pod osłoną wykonaną z tworzyw aramidowych. W tylnej stożkowej nieciśnieniowej części kadłuba znajduje się pomocniczy silnik turbinowy. Na końcu kadłuba po obu jego stronach zamontowane są hamulce aerodynamiczne, a pod kadłubem- zderzak. Ciśnieniowa i klimatyzowana 2-osobowa kabina pilotów i pasażerów. Podłoga wykonana z kompozytów węglowych i tworzyw sztucznych wzmocnionych włóknem węglowym. Pod podłogą, przed i za skrzydłem są dwa przedziały bagażowe.
Usterzenie wykonane w kształcie litery T. Statecznik pionowy skośny metalowy 4- dźwigarowy wykonany w postaci skrzynki odpornej na skręcanie. Ster kierunku z tworzyw sztucznych. Na wierzchołku statecznika pionowego zawieszone jest usterzenie poziome. Krawędzie natarcia usterzenia mają cieplną instalację przeciwoblodzeniową .
Podwozie trójpodporowe, chowane w locie z golenią przednią. Każda goleń wyposażona w dwa kola. Golenie główne wciągane są do wnęk przykadłubowych, goleń przednia- do wnęki pod kabiną załogi. Na każdej goleni zamontowany amortyzator firmy Dowty Rotol oraz koła amerykańskiej firmy Goodyear o różnych wymiarach dla podwozia głównego i przedniego, wyposażone w hamulce tarczowe wykonane z kompozytów węglowych tej samej firmy. Koła główne mają automaty przeciwpoślizgowe. Goleń przednia sterowana.
Wyposażenie- standardowe wyposażenie awioniczne składa się m.in. z dwóch radiostacji VHF, radiolokacyjnego urządzenia nadawczo- odbiorczego współpracującego z systemem stacji kontroli ruchu lotniczego (ATC transponder), układu informującego o położeniu i kursie (AHRS), dwóch radiowysokościomierzy, dwóch systemów VOR, dwóch systemów ILS, dwóch pokładowych radionamierników automatycznych (ADF), dwóch radiolokacyjnych systemów pomiaru odległości obiektów (radiodalmierzy), dwóch centrali aerodynamicznych (cyfrowych) połączonych z komputerem, radaru meteorologicznego. Wymienione wyposażenie pochodzi z amerykańskiej firmy ARINC (Aeronautical Radio Inc). Dla wyświetlania niezbędnych w czasie lotu danych dla pilotów służy system wskaźników (displejów) elektronicznych ARINC 700 i EFIS Rockwell Collins DU-1000, zastępujących tradycyjne przyrządy pilotażowo -nawigacyjne. Samolot wyposażony jest w cyfrowy automatyczny system lotu i zwiększania (ciągu) FMS Sperry/Honeywell, FGS Collins, Flight Director i zdolność automatycznego lądowania CAT III.
Instalacje: elektryczna, hydrauliczna, pneumatyczna, klimatyzacyjna, tlenowa, przeciwoblodzeniowa.
Napęd- 2 silniki turbowentylatorowe Rolls-Royce "Tay" 620-15 o ciągu 61,6 kN każdy lub "Tay" 650-15 o ciągu 67,2 kN każdy. Generator APU typu AlliedSignal Garrett 36-150R, zmodyfikowany później do wersji 36-150RR.
Silniki umieszczono w gondolach, zamocowanych po bokach kadłuba w części ogonowej, wyposażone w odwracacze ciągu.
Paliwo znajduje się w integralnych zbiornikach skrzydłowych o pojemności 2 x 4870 l i jednym kadłubowym o zawartości 3300 l. Sumaryczna pojemność zbiorników 13 040 l.
Dane techniczne Fokker 100 (wg [3]):
Rozpiętość- 28,08 m, długość- 35,53 m, wysokość- 8,5 m, powierzchnia nośna- 93,50 m2.
Masa własna operacyjna- 24 375 kg, masa użyteczna max- (wg [6]- 12 365) kg, masa startowa max- 43 090 kg, masa do lądowania max- 38 780 (wg [6]- 39 915) kg.
Prędkość przelotowa max- 844 (wg [6]- 837) km/h, prędkość przelotowa ekonomiczna- 737 km/h, prędkość lądowania- (wg [6]- 239) km/h, pułap praktyczny- 10 670 m, zasięg z max ładunkiem- 2680 (wg [6]- 2483- 2826) km, zasięg z max ilością paliwa- 4426 km.
Galeria
Źródło:
[1] (PK) ”Pierwsze loty systemu SOSTAR-X.” Lotnictwo nr 12/2005.
[2] Bączyk N. ”Bezzałogowce dla Sił Zbrojnych RP”. Lotnictwo nr 4/2009.
[3] Nowicki J. "Fokker 100". Lotnictwo Aviation International nr 12/1992.
[4] History of Fokker.
[5] "Z lotu po kraju". Skrzydlata Polska nr 16/1990.
[6] Grzegorzewski J. "Komunikacyjny Fokker 100". Skrzydlata Polska nr 45/1990.
[7] Domański A. "LOT: Fokker w służbie. Przez strajk". Rynek Lotniczy | Najnowsze informacje - zobacz.
[8] Górecki M. "Fokker 70/100. Regionalny Holender". Lotnictwo nr 12/2018.
[9] Cekaw M. "Nowy samolot we flocie LOT-u - Fokker 100". Komputer Świat - Komputery, Testy Sprzętu, Newsy ....